Etnografía da Limia: canastros, casas, encalados, dedís, canteiros, coplas de cego e o Gerinaldo

Estudos etnográficos de Pepe Calleja sobre a Limia: os canastros de Fontemoura e Faramiñás, as casas de Xinzo, os encalados de Solbeira e Trandeiras, os dedís da seitura, as coplas de cego e o Gerinaldo.

Xosé «Pepe» Calleja López, no blog As tradicións da Limia, fai estudos moi detallados da cultura material e oral de Xinzo e da comarca. Esta páxina resume os que non son de Entroido.

Os canastros

Os canastros (hórreos de madeira para o millo) aparecen só onde o clima e a altitude permiten o millo, un cereal americano que chegou como alivio da fame. O millo precisa máis tempo de secado do que dá o outono galego, e o canastro soluciona iso: unha cámara ventilada, elevada do chan e libre de humidade e animais ^[1]. Segundo o autor, o canastro é anterior ao millo (unha cantiga de Afonso X, a CLXXXVI, mostra unha miniatura de canastros semellantes aos actuais), os romanos chamáronlle a atención os celeiros elevados (granaria sublimia) e a súa orixe é discutida: suevos, castrexos ou habitantes de palafitos ^[1].

Os da Limia son sinxelos, de labregos con poucos recursos ^[1]. Calleja estuda o de Fontemoura (Porqueira; artigo publicado en 2002 na revista O Bouzo), con 11 canastros medidos e tellado a dúas augas con voadizos de 34 a 65 cm; as portas miran ao leste para protexerse da choiva do oeste e deixan un chanzo curto para que non suban os ratos ^[1]. En Faramiñás (San Martiño de Porqueira) hai oito canastros de madeira con pés; describe un con seis pés de granito troncopiramidais de 88 cm, mesas de pedra de 175 cm, cámara de 470 × 115 cm e 175 cm de altura, e unha porta partida en dúas partes para que a de arriba permaneza aberta e seque o millo ^[2].

As casas de Xinzo

Moitas casas do Barrio de Abaixo teñen dous andares: no terreo, os animais; no primeiro, a vivenda. Ao primeiro andar sóbese por escaleiras interiores (estreitas, de madeira, con porta arriba para evitar cheiros) ou exteriores, que van desde o modelo directo á porta ata as de «patín» ou «patamal» (último chanzo máis grande) ^[4]. Calleja publicou tamén no Lethes n.º 1 (1999) un artigo sobre a casa e os canteiros, para o que entrevistou o canteiro Antonio, «o Ranita», partindo do libro A Casa de Xaquín Lorenzo ^[3].

Encalados e encintados

En Solbeira e en Trandeiras hai fachadas con encalados de cálices: baixo o tellado, unha decoración de cal en forma de cáliz (medio círculo e un triángulo) con encintado horizontal de cal entre as pedras (irregular no cachote, regular no perpiaño); nalgunhas, o encalado derrámase dentro do cáliz ou ocupa todo o ancho da súa boca, con efecto de ondulación. Moitos están deteriorados polo cambio de tellado e polo caleiro ^[5].

Os dedís da seitura

A seitura do centeo era dura e comunitaria; para evitar cortes ao agarrar o mangado de palla coa man esquerda mentres a dereita levaba o fouciño, usábanse os dedís, cinco dedís de coiro, un por dedo, unidos por un amallo que servía tamén para colgalos do cinto. Moitos seitureiros, rematada a seitura na casa e nas dos veciños, marchaban a Castela segar, a pé, incluso desde os doce anos ^[6].

As coplas de cego

Nos anos noventa Calleja recibiu dunha persoa de Moreiras dúas coplas de cego en follas orixinais: eran vendidas por cegos, cegas ou acompañantes en feiras, romarías e festas; o cego cantaba o suceso con violín ou zanfona e o acompañante vendía os papeis e sostiña o cartelón debuxado. Escribíanas mestres, médicos, cregos ou boticarios; case todas en castelán e con fin moralizador. Reproduce «La mujer que dió muerte a su marido por tener amores con su criado» (un crime en Celtizos de Trasparante, A Coruña) ^[7]. María José Fernández Estévez, desde Montreal, achegou as da súa avoa Rosa Jardón Morán, de Vilar de Santos, como «Los amores de Carolina», unha copla humorística; a avoa cantaba sempre, e Calleja avisa de que ao deixar que a radio cante por nós rompe o elo da transmisión oral ^[8].

O Gerinaldo na Limia

O romance de Gerinaldo, un dos máis estendidos do romanceiro tradicional (tamén no marroquí, xudeo-español e americano), conta os amores dun paxe de Carlomagno coa filla do emperador. Calleja relaciona o personaxe con Eginhardo, secretario e cronista de Carlomagno, e cita a crónica do mosteiro de Lorsch (Lauresheim) como a fonte máis antiga do episodio dos namorados e as pegadas na neve ^[9]. Na Limia cantábase nas xuntanzas; consérvase unha versión de Remedios Santana de Piñeira Seca e outra, recollida por X. L. Saburido Nóvoa e D. Blanco Salgado en Tradicións da Comarca da Limia. Literatura popular (1998), que mestura o Gerinaldo coa Condesita ^[9].