Historia do Entroido de Xinzo de Limia: do nome á declaración internacional

Do nome «entroido» (documentado en galego desde 1251) á crónica de 1889, a Asociación A Pantalla de 1996, o Museo Galego do Entroido e as declaracións de interese turístico de 1997 e 2019.

Nome: entroido, do latín introitus («entrada»)
Primeira crónica: marzo de 1889
Asociación A Pantalla: 1996
Interese Turístico Nacional: 1997
Interese Turístico Internacional: 2019

A historia do Entroido de Xinzo de Limia ten pouca documentación escrita antes do século XX, como corresponde a unha festa popular e contraria aos abusos de poder, pero deixa algunhas pegadas moi claras: o nome, unha crónica de 1889, o nacemento da asociación que defende a Pantalla en 1996 e dúas declaracións de interese turístico, a nacional de 1997 e a internacional de 2019.

O nome: entroido, carnaval e carnestolendas

A palabra entroido deriva do latín introitus, «entrada» ou comezo, e a forma documentada en galego remóntase a 1251 ^[1]. Segundo o Atlas Lingüístico Galego hai variantes como antroido (norte), entrudio (leste, terras de Viana do Bolo) ou entroiro, e entroido é a forma que recolle a norma do Real Academia Galega ^[1]. Carnaval, do italiano carnevale, e carnestolendas son sinónimos máis modernos ou foráneos ^[1]; o autor de Vía Lethes lembra que Entroido era xa «voz antiquada» no castelán do século XVIII e por iso o considera o termo máis axeitado para a festa ancestral de Xinzo ^[3].

A primeira crónica coñecida: 1889

O Entroido deixou poucos rastros anteriores ao século XX. A excepción é un artigo publicado en marzo de 1889 no xornal lugués El Eco de Galicia sobre as «Carnestolendas» en Xinzo ^[3]. A crónica non menciona pantallas, pero describe un labrego que percorría as rúas cuberto de papel de oficio e un cartel que dicía «Fruta del tiempo en Ginzo» (cita), e unha comparsa que parodiaba a política oportunista. Era, interpreta o autor, o único momento do ano en que os labregos podían burlarse en público de caciques e alcaldes ^[3]. O detalle está en Entroido: memoria e arquivo.

A Pantalla e o ciclo tal como hoxe se coñece

A Pantalla é a máscara símbolo da vila, e o ciclo de cinco semanas (Fareleiro, Oleiro, Corredoiro, Meco, Martes e Piñata) é hoxe o que identifica o Entroido de Xinzo. A Wikipedia cita Xinzo como o ciclo de referencia entre os entroidos galegos, aínda que advirte de que non é sempre o máis longo: o de Laza comeza ás badaladas do día de Ano Novo e os de Verín e Vilariño de Conso poden comezar antes segundo caia o Entroido ^[1]. Para a descrición actual de cada xornada véxase o ciclo do Entroido, xornada a xornada.

1943: unha destitución por celebrar o Entroido

Segundo Edelmiro Martínez Cerredelo, o alcalde Honorio Peleteiro foi destituído de maneira fulminante en 1943 pola celebración do Entroido, con multas e veciños encarcerados; o gobernador civil nomeou no seu lugar José Antonio Nieto Luis, que exerceu de abril a setembro dese ano ^[9]. Véxase José Antonio Nieto Luis.

1996: nace a Asociación Cultural A Pantalla

A asociación naceu no Entroido de 1996, coa acta redactada ese verán e asinada por Jesús Fariñas Diz, Daniel Rodríguez Enríquez e Jorge Gómez Fidalgo, que formaron a primeira directiva. Naceu pola masificación da festa e polo deterioro do comportamento da Pantalla, e desde entón promove a súa protección con charlas, obradoiros para facer caretas, arquivo de materiais antigos e instrucións sobre como se viste e como se comporta unha Pantalla ^[5]. Véxase Anatomía da Pantalla.

1997 e 2019: Interese Turístico

O Entroido foi declarado Festa de Interese Turístico Nacional en 1997 e Festa de Interese Turístico Internacional o 14 de xaneiro de 2019, tras un proceso iniciado en 2013 pola Concellaría de Cultura; foi a primeira festa de Ourense con ese recoñecemento ^[4]. A Wikipedia en galego dá tamén o ano 2019 para a declaración internacional ^[2], e a web oficial do Concello repite o dato ^[8].

O Museo Galego do Entroido

A idea de reutilizar a antiga Praza de Abastos como Museo do Entroido remóntase a 1997, cando Carlos Gómez era concelleiro de Cultura; o proxecto quedou parado durante anos ^[7]. O museo (MUGAE) foi inaugurado en 2015, pechou en 2017 e reabriu en 2019 baixo a xestión da Deputación de Ourense ^[6]. Ten unha exposición sobre o Entroido galego, con sala dedicada á Pantalla, e outra sobre Carlos Casares. Máis datos na ficha do Museo Galego do Entroido.