Estilos e obradoiros da Pantalla: Pucho, Villarino, Chelís, Poly, Cesi e Santi

Como se recoñece quen fixo unha Pantalla de Xinzo: o corte V do Pucho, os círculos pegados de Julio Villarino, as caras de cartón do Chelís, os ollos de rá do Poly, e os obradoiros dos anos oitenta que mantiveron viva a máscara.

Cada Pantalla leva a firma do seu artesán, aínda que non a asine: o corte do sombreiro, o rizo, as cores do corno ou o xeito de pintar os ollos permiten identificalo. Xosé «Pepe» Calleja López documenta no seu blog As tradicións da Limia, pantalla a pantalla e en centímetros, máscaras que as familias de Xinzo gardaron como un tesouro. Esta páxina resume só os trazos de estilo e os obradoiros que explican esas máscaras; o vocabulario das partes está en vocabulario da Pantalla e a historia dos primeiros artesáns en artesáns e pantallas históricas.

Julio Villarino: a esixencia do modelo tradicional

As pantallas de Julio Villarino que chegaron en estado orixinal teñen os motivos do corno feitos con círculos de papel brillante prateado e vermello pegados, porque, segundo se lembra, a pintura non se lle daba ben ^[1]. Era moi esixente: nos cursos obrigaba a repetir as formas que non lle gustaban, a descoser un corno mal cosido e mesmo a marcar con regra a distancia dos buratos por onde pasaba a agulla para coser o pano, un rigor que fixo que o oficio se transmitise sen desviarse do modelo tradicional ^[2]. Unha pantalla súa que se calcula da década dos cincuenta amosa o deseño das «línguas» no corno que se estendeu nos anos oitenta ^[3]. Outra, de comezos dos setenta, foi repintada polo propio rapaz que a levaba, aos catorce anos, co gusto musical da época, con motivos tomados de portadas de discos ^[4].

O Pucho e o seu círculo

José Carrera Santana, o Pucho, é unha figura do Entroido de Xinzo: as súas alboradas con música de banda, desde o seu carriño, son unha cita de cada mañá. Fixo pantallas nos anos oitenta e noventa que se recoñecen pola forma da cara e polo corno de fondo vermello con círculos de cores (un sol amarelo rodeado de planetas brancos, por exemplo) e a firma e o ano pintados detrás ^[5]. O seu sombreiro leva un corte en «V» na parte alta que chega aos ollos, e por riba cose un triángulo de cartón que une sombreiro e corno ^[6]. Co tempo pintou tamén portadas de discos (o gato negro dos Suaves, a caveira de boi de Ñu) e unha pantalla de 1985 que el mesmo remozou en 2019 leva unha interpretación do logotipo de Ñu sobre fondo branco ^[6]. Houbo unha, de 1993, que non se fixo para persoa ningunha senón para un manequín dunha tenda de teas da avenida de Ourense ^[7]. Dous «alumnos» seus, uns xemelgos, fixeron pantallas cunha man branca como motivo principal sobre fondo vermello e negro ^[8].

O Chelís: facer a cara con cartón

José Luis Diz Rodríguez, o Chelís, da familia dos Valerianos, fixo moitas pantallas e algunhas sen sombreiro: cando non era doado conseguilo (outro artigo recorda que mesmo se roubaban sombreiros para cumprir o soño de ser Pantalla) a cara faíase integramente de cartón, aproveitando o dunha marca de xabón, con orellas macizas tamén de cartón ^[9]. Outras súas, con sombreiro, teñen ollos parcialmente ovalados e un rizo tradicional, con fondo negro, planetas e estrelas ^[10].

Poly, Cesi, Santi, Corbillón e Juanillo

Hipólito Paz Portela (Poly) fai pantallas para a familia e amigos. Os seus ollos son dos chamados «ollos de rá», con rizo pequeno, e fixo tamén varios carteis do Entroido ^[11]. Unha pantalla infantil súa leva debuxos adhesivos (unha lúa durmida, un sol que pisca un ollo) e un pano picado moi admirado ^[12].
César de Saa Míguel (Cesi) fixo pantallas a cabalo entre os séculos XX e XXI, con patillas dobres e un corno de fondo negro cunha gran lúa branca de bordo amarelo ^[13].
Santiago Martínez Santana (Santi) e Aurora, a súa compañeira, que remata as máscaras, son artesáns actuais. Unha pantalla de 1991 ten bordo dourado, coloretes pequenos de cor alaranxada e o corno de estrelas ^[14]; outra, «de entre séculos», mostra o segundo modelo do artesán, con puntiños verdes e amarelos sobre fondo negro ^[15].
Luis Corbillón fixo pantallas diferentes: gran barba, bigote caído cara abaixo, ollos grandes e o corno pintado doutro xeito ^[16].
Juan José López Villarino (Juanillo) deixou unha pantalla de fins dos oitenta cun corno de fondo negro con pintas brancas e unha estrela de seis puntas formada por seis rombos ^[17].
José Antonio Martínez (Cuco), de familia entroideira, fixo unha pantalla cun bigote que é un pau recto e redondo, nariz con tabique e dous buratos, ollos sen pestanas e un triángulo azul con 21 pintas brancas por riba da cara; no corno, un sol e unha lúa con rostro sobre fondo azul ^[20].
Raquel Rodríguez Méndez fixo pantallas para fillos e netos entre os anos sesenta e os noventa; unha de 1969-1971 ten bordo prateado e un picado do pano de dous tipos de figuras (círculos e rombos) ^[18].
Manolo Ramos Cid fixo durante décadas os cintos de coiro con campás; véxase vergallo e cinto de campás.

Os obradoiros que salvaron a máscara

Nos anos oitenta había poucos artesáns e non daban feito pantallas para todos. O mestre e director do colexio Carlos Casares, Jesús Carrera Santana (irmán do Pucho), organizou obradoiros nos que os nenos facían a súa; as súas pantallas teñen a cara pequena e redondeada, de rosa intenso, e o corno de fondo branco ^[19]. No curso 1981-1982, o propio Julio Villarino impartiu outro obradoiro no Instituto de Xinzo ^[2]. Outro costume desaparecido era xuntarse a pintar as pantallas na casa dun amigo: era a «academia» na que cada quen facía e arranxaba a súa coa axuda dos compañeiros e aprendía tamén como se comporta unha Pantalla na rúa ^[3].