Historia da Limia

Tullas, arcas e palleiras de Xinzo: onde se gardaba o gran e a palla

Como se gardaban o centeo e a palla na Limia: o centeo como pan, as tullas da casa en Baronzás e Xinzo, pipos e arcas, as palleiras do Barrio de Abaixo e as pequenas «palleiras» da Rúa do Padrón.

Os autores que escribiron sobre a Limia coinciden en salientar a abundancia e a calidade dos cereais, e dentro deles o centeo, tan importante que na comarca se chamaba «pan». Esta páxina resume tres estudos de Xosé «Pepe» Calleja López, con planos de Manuel Díz, sobre como se gardaban o gran e a palla en Xinzo de Limia e arredores: o relatorio sobre a tulla das Primeiras Xornadas de Cultura Popular (Xinzo, 23 de xuño de 2018) e dous artigos sobre as palleiras ^[1].

O centeo na Limia

A fonte recolle varios testemuños históricos: Elixio Rivas Quintas afirma que os romanos desecaron a Lagoa de Antela no primeiro terzo do século II e que desde entón ata a Idade Media se coñeceu a Limia como Palla Aurea («a tulla de Galicia» ou «graneiro de Galicia»); o Catastro de Ensenada (1749-1759) cita trigo, millo groso, liño e centeo (o pan), este en terras de segunda calidade e de secaño; González de Ulloa (1777) fala de «mucho centeno»; Madoz (1846-1850) de «extracción de centeno y lienzos»; e Vicente Risco (1930) de grans que sobran para a exportación aos mercados de Allariz, Celanova, Verín ou Ribadavia. Aínda que hoxe a pataca é o produto principal, non arrancou tal como a coñecemos ata o século XIX ^[1].

Do centeo importaba tamén a palla: comida e cama para o gando, colmo para palleiros e vivendas, xergóns, chamusca do porco na matanza, fachóns para os camiños nocturnos, mantas das vacas, corozas, sombreiros… e o cornizó (o cornecelo, Claviceps purpurea), que a xente miúda e maior recollía para vender nas feiras de Xinzo a bo prezo. O centeo sementábase en setembro, ariábase en abril-maio e a sega comezaba na segunda semana de San Xoán, un traballo comunal igual que a malla ^[1].

Onde se gardaba o gran

Pipos de cereal: un exemplar de Baronzás, todo de madeira sen aros metálicos (non fan falta ao non levar líquido), medía 70 cm de alto e 160 cm de diámetro na parte máis gorda ^[1].
Arcas ou arcaces: grandes caixóns de madeira (45 cm de alto, 168 de largo, 50 de ancho nun exemplo) nos que o gran se gardaba todo o ano e se sacaba segundo se levaba ao muíño; hai arcas en As Pegas (Sandiás) ^[1].
Tulla: palabra que os dicionarios recollen desde o século XVIII co sentido de graneiro ou arcón fixo, con parede móbil, para o gran. En Xinzo e Baronzás houbo tullas integradas na construción da casa ^[1].

As tullas de Baronzás e de Xinzo

A tulla de Baronzás ocupaba un espazo xunto á lareira, onde a temperatura era máis estable e a humidade menor polo calor do lume, por riba da escaleira ao segundo andar. Enchíase por arriba, cun marco acanalado onde encaixaban as táboas que se ían engadindo, e baleirábase por un pequeno oco abaixo que dá aos sacos. Unha das paredes era inclinada, así que o gran caía só pola gravidade, e dispoñer da cantidade desexada non esixía esforzo. Unha tulla de Xinzo, máis grande, ocupaba case unha parede do segundo andar e, segundo contaron, tiña unha canle dentro do muro para baixar o gran á planta baixa ^[1]. Como di un refrán que cita a fonte, «a tulla sen centeo é como o prado sen rego» ^[1].

A palleira do Barrio de Abaixo

A palleira é unha construción axunta para a palla da colleita, pero na Limia servía a moito máis. A palleira estudada, no Barrio de Abaixo, está feita en cantería en seco con algo de cachote, tiña unhas boas escaleiras e anos despois utilizouse como vivenda. Sobe a un corredor cunha ventá polo que se metía a palla desde o carro ao segundo andar. Diante facíase a malla (as airas comunais convivían con espazos de barrio, unha praza ou unha rúa máis ancha), e a planta baixa aproveitábase ao máximo: apeiros baixo a escaleira, o cabalo ou a vaca no centro, ovellas e chibas á dereita, o cortello dos porcos ao fondo, a facenda menuda contra a fachada sur e a horta ao lado ^[2]. En conxunto, o grao ía na tulla da casa e a palla na palleira, unha edificación que ademais axudaba a manter a familia coa cría do gando ^[2].

As outras «palleiras»

No Barrio de Abaixo, nas rúas do Padrón e da Serra de Queixa (ao norte do antigo Camiño Real, hoxe Rúa Galicia), quedan pequenas construcións dun andar que se chaman palleiras pero non gardaban palla: servían para a leña, os trebellos do campo e as ferramentas, e para criar a «facenda» (pitas, polos, coellos e porcos) ou gardar o carro. Os palleiros mesmos facíanse nas leiras próximas. As paredes son de cantería e cachote en seco, sen argamasa nin encintado, o tellado de tella curva a unha ou dúas augas e o chan de terra pisada ^[3].

Unha delas, na Rúa do Padrón, ten a porta en dúas follas para airear sen abrila enteira, unha argola onde se enganchaba a cadea de peche (deixou marca na pedra) e unha data, 1878, gravada. Moitas están en ruína, con portas cegadas con ladrillos, tellados con uralita ou transformadas en vivenda: algunhas caerán e outras mudarán de uso ^[3].