A desecación da Lagoa de Antela: dos proxectos do século XVIII ás obras de 1958

Cronoloxía documentada dos intentos de secar a Lagoa de Antela: Toubes (1827), Pelayo Cuesta, os Mugártegui, Iscar, Stone e Freeman (concesión caducada en 1890) e as obras do Instituto Nacional de Colonización (1958–1964).

Primeiro proxecto: 1765 (Pedro González de Ulloa)
Concesión de Stone e Freeman: Transferida pola Gaceta de Madrid e caducada por Real Orde en 1890
Lei de saneamento: Declarada de alto interese nacional
Obras: desde setembro de 1958; superficie mellorada de 3.165 ha

A desecación da Lagoa de Antela non foi unha obra única, senón unha cadea de proxectos que durou máis de dous séculos e que só se levou a cabo cando o Estado asumiu as obras en 1958. Esta páxina ordena a cronoloxía co que din as distintas fontes e sinala onde non coinciden.

Antes do século XIX: romanos e Academia de Agricultura

A tradición, recollida por Elixio Rivas e Conde-Valvís, atribúe aos romanos, no mandato de Adriano (117–138), un primeiro enquellamento para drenar a lagoa ^[1]^[12]. En 1765, o abade de Covelas Pedro González de Ulloa presentou á Real Academia de Agricultura do Reino de Galicia o primeiro proxecto documentado de desecación moderna ^[2].

1827–1831: Julián Toubes

O primeiro intento serio levouno o correxedor de Xinzo, Julián Toubes. Cunha real orde de 1827 foi comisionado para levantar o plano e calcular o custo; con axuda do abade de San Pedro de Pena, Leocadio García, e de Fr. Benito Valencia, franciscano do convento de Trandeiras, elaborou a carta xeográfica da Limia e abriu un canle de máis de tres leguas e media ^[3]. En 1831 xa se tiñan aberto 17.000 varas de canle novo, de 16 de ancho, e comezara a romper a pedra de Ponte Liñares, aínda que as obras ficaron incompletas e se suspenderon cando Toubes cesou como correxedor ^[3]^[2]. O cóengo Juan Manuel Bedoya, desterrado no Bo Xesús de Trandeiras, escribiu nese ano a Memoria sobre el desagüe de la laguna Antela, que describía a lagoa como «fatal laguna» e «pestilente charco» ^[3]^[2].

1848–1864: Pelayo Cuesta, os Mugártegui e Iscar

En 1848 unha real orde dispuxo recoñecer a lagoa para orzamentar a desecación ^[2]. En 1850, Justo Pelayo Cuesta pediu a concesión e recibiu unha autorización provisional (R. O. do 17 de xuño), pero non depositou a fianza de 160.000 reais ata xaneiro de 1852 e, tras sucesivas prórrogas, perdeu a concesión ^[2]^[3]. O 25 de febreiro de 1854, os irmáns Román e Francisco J. Mugártegui Parga presentaron un proxecto ben fundamentado, con granxa modelo ^[3]; o 27 de marzo, 300 cabezas de familia de Porqueira, Rairiz de Veiga, Sandiás, Sarreaus, Vilar de Barrio e Vilar de Santos opuxéronse por escrito, co apoio dos párrocos ^[3]^[4]. Para frear o proxecto, a veciñanza comprou 17 parcelas lindeiras (máis de 3.200 ha) cuxos nomes incluían «lagoa», «veiga» ou «braña» ^[4]. En 1864, Toribio Iscar Sáez pediu a concesión (BOP de Ourense, 5 de xullo) e os Mugártegui acabaron por pactar con el ^[3]^[4].

1868: o primeiro motín

O Real Decreto do 15 de abril de 1868 deulles a concesión: a empresa quedaría coas terras saneadas, salvo un 5 % de aproveitamento común, e debía abrir unha granxa-escola ^[4]. As obras comezaron o 16 de xuño de 1868 e en novembro levaban movidos uns 50.000 m³ de terra (9.770 metros de canle); o 3 do mesmo mes, veciños armados de Sandiás agrediron o enxeñeiro Ángel del Monte e as obras pararon, pola oposición e pola Revolución de setembro ^[3]^[4].

1873–1890: John H. Stone e Richard H. Freeman

En xuño de 1873 reiniciáronse as obras na Forxa (Porqueira) baixo o enxeñeiro inglés John H. Stone; o 13 do mesmo mes veciños armados ameazaron os operarios e a Stone, «salvado do linchamento», e na marcha cara a Xinzo houbo catro mortos; os amotinados queimaron os libros do rexistro civil de Sarreaus e Trasmiras, o catastro de Abavides e cortaron o telégrafo ^[3]^[5]. A Gaceta de Madrid do 26 de decembro de 1874 recolleu que os concesionarios transferían a autorización a Stone e a Richard Henry Freeman, ingleses residentes en Santiago ^[6]. En xaneiro de 1876 El Diario de Santiago informaba de que Stone obtivera en Lisboa un empréstito de dez millóns de reais para sanear unhas cen mil ferrados; en 1877 publicou o libro Modo de obtener de 500 a 1.000 reales por ferrado de tierra ^[5]. Con todo, as obras non avanzaron: Stone e Freeman obtiveron seis prórrogas, a última ata o 15 de outubro de 1888, e a Real Orde do 20 de xuño de 1890 declarou caducada a concesión ^[6]^[7].

Despois Carlota Partington, duquesa de Longeville, que, segundo Martínez Cerredelo, asumiu a empresa «con moita vontade» e pouco éxito, fin da última tentativa do século ^[3].

1918–1949: proxectos que non chegaron a obra

O dossier de Greenpeace lembra que a lagoa sobreviviu á Lei Cambó de 1918 ^[11]. En 1937, o proxecto do Conde Valvís, aprobado polo Congreso Nacional de Servicios Técnicos de Falange, non se executou ^[8]. En 1949 xurdiu a sociedade «Agrícola de Antela S.A.», que tampouco rematou ^[8].

1956–1964: o Instituto Nacional de Colonización

A Lei do 27 de decembro de 1956, amparada na Lei Cambó, declarou de «alto interese nacional» o saneamento e a colonización da lagoa ^[9]. En xuño de 1957 o enxeñeiro Francisco Zapata Tejedor recibiu o encargo do proxecto cun prazo de dous meses ^[9]. As obras comezaron en Ponte Liñares en setembro de 1958 co encanamento de 6,6 quilómetros do río Limia, seguido de 7,5 quilómetros do emisario; desde 1962 abríronse 10 quilómetros de canles-drenes no interior, en 1963 a rede de desaugadoiros secundarios e as roturacións, e en 1964 os terciarios, os camiños rurais e un regadío experimental de 50 ha ^[10]. A superficie mellorada foi de 3.165 ha, con 81 km de canles escavadas e un investimento de 92 millóns de pesetas ata o 30 de setembro de 1964 ^[10]. O Decreto 2336/1962 fixou a superficie da lagoa en 3.244 ha ^[11].

Ramón Otero Pedrayo despediu a lagoa o 4 de outubro de 1958 en La Región co artigo «Se quiebra el mágico cristal» ^[13]. A canalización do río no tramo urbano derrubou a vella ponte do Toural, e os obreiros do INC, coñecidos desde entón como «os laguneros», dinamizaron a vila: moitos quedaron en Xinzo ^[13].

O balance

Un artigo de La Vanguardia de 1968 criticaba que os solos non se analizaran, que se gastaran máis de 180 millóns de pesetas, que só se regaran douscentas hectáreas e que faltaba unha presa no Arnoia ^[12]. O balance científico chegou despois. Un equipo da Misión Biolóxica de Galicia (CSIC) comparou os datos do solo de 1962–1963 cos de 2019 e publicou en Catena (2022) que o drenaxe tivo máis efecto ca o cultivo na acidificación do solo, que se perdeu entre o 20 e o 70 % do carbono e que o afundimento da turba foi de 17 a 32 centímetros, entre seis e oito veces máis do previsto inicialmente ^[14]^[17]. Segundo Gciencia, a lei de 1956 declarara a zona de alto interese nacional e os investigadores tomaron 106 puntos de mostra en 2019 ^[17]. A web lagoadeantela.es resume nas súas conclusións que os argumentos de 1956 (terra de labor e saneamento) foron os mesmos que no século XIX, que a obra se plantexou con présa e que o regadío da segunda fase fallou ^[15].

A lagoa desaparecida levou consigo o ánsar común como reprodutor na península ^[11]; a agricultura intensiva centrouse na pataca ^[12]. Os testemuños dos veciños, a favor e en contra, están en Memoria e testemuños.