Lendas de Xinzo de Limia: o Lethes, Trandeiras, a Torre da Pena e as mouras do río

As lendas de Xinzo de Limia xiran arredor do río Limia, dos pozos e das ruínas dos seus mosteiros e torres. As máis coñecidas teñen páxina propia: Antioquía e a aparición de Trandeiras ^[1][2].

O río do esquecemento

O río Limia, ao seu paso por Xinzo, tamén se coñece como río do Esquecemento ou Lethes, nome que lle daban os romanos. Os antigos habitantes prerromanos dicían que a quen o cruzaba esquecíaselle todo. Cando as lexións romanas chegaron á comarca correu a voz do problema que ían ter se o cruzaban, e dise que se negaron a facelo, polo que un centurión tivo que armarse de valor e cruzalo primeiro para que os demais se atrevesen. Hoxe a Festa do Esquecemento celebra ese feito ^[1]. Noutras versións quen cruza primeiro é o propio Décimo Xuño Bruto (138 a. C.), que chamou os soldados un a un polo seu nome desde a outra beira para demostrar que non perdera a memoria; a fonte é Tito Livio ^[3]. Véxase O mito do Lethes.

A aparición da Virxe a Xoán Folgoso

A Virxe apareceulle a un veciño, Juan (Xoán) Folgoso, e pediulle un templo. Outro veciño, Alonso Díaz, rifouse del ata que tivo a mesma visión. Xuntos levantaron a primeira capela, orixe do mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras (fundado cara a 1523), que era unha romaría moi concorrida por portugueses ^[2]. Un manuscrito do século XVI sobre a fundación engade que antes do novo edificio a xente crían que os mosquitos da veiga eran o exército encantado do rei Artur ^[2].

O Penedo da Moura de Trandeiras

Xesús Taboada Chivite recolleu en Trandeiras un conto da moura que come unha nena; Rafael Quintía inclúeo entre os catro contos galegos da moura antropófaga, dos que tres son da Limia ^[4].

O tesouro de Mosteiro

Véxase Mouros e mouras da Limia: os ingleses co Ciprianillo que os veciños botaron a pedradas ^[5].

A Torre da Pena: o paso subterráneo e Inés de Castro

Como desapareceron as escaleiras da porta da Torre da Pena, a xente imaxinou que se entraba por un paso subterráneo. Outra tradición di que alí naceu dona Inés de Castro, filla de Pedro Fernández de Castro e de Aldonza Soares de Valladares (véxase Inés de Castro). A torre aparece tamén na lenda do martelo dos ferreiros que fixo a Lagoa de Antela ^[3].

A moura dos pozos do Limia en Lamas

En Lamas, nos pozos do río Limia, a moura preguntáballe ao rapaz que se achegaba se quería ir «no cribo ou na peneira». Co cribo, levábao ao fondo do río; coa peneira, tiña que ir buscalo ao fondo do pozo, e podía escapar se chegaba a unha encrucillada ^[6].

A moura do pozo da Moreira («Marta, Martola»)

Marta viu unha muller fermosa que peiteaba os longos cabelos ao carón dun pozo e cantaba. A nai non a creu. Uns días despois Marta non volveu e, cando a nai a chamou no pozo, unha voz respondeu: «Marta, Martola está na miña barrigola!». Na Moreira hai un sitio onde a terra nunca seca, e din que alí estaba o pozo da Moura ^[4]. (Recolleita en Xinzo de Limia en maio de 1992.)

Camiño da festa de Lamas («Se Deus quere e a vaca!»)

No cruce da estrada de Baltar, despois da ponte do Limia, cara á festa da Santa Cruz de Lamas, segundo o informante Pepe Macía (Xinzo de Limia, 2003), un tal Manolo respondeu con soberbia «Quiera ou non queira» ao «será se Deus quere» da María da Canella. Unha vaca perseguiuno e tívoo baixo un pontillón ata que acabou a festa. Ao ano seguinte, el mesmo respondeu: «Se Deus quere e a vaca!» ^[7].

Ligazóns

• Lendas da Limia
• Xinzo de Limia
• Mouros e mouras da Limia
• Festa do Esquecemento

Fontes

1. «O río do esquecemento», texto de Jerónimo de Vicente de Vicente, Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=299
2. «Mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras», Fronteira Esquecida Limia-Lima. https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/mosteiro-do-bon-xesus-de-trandeiras/
3. «Torre da Pena», Fronteira Esquecida Limia-Lima; Tito Livio, Ab Urbe condita. https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/torre-da-pena/
4. «Tres contos de mouras e mouros», As tradicións da Limia; R. Quintía Pereira, Análise estrutural e simbólica do mito da Moura (2015). https://tradicionsdalimia.es/tres-contos-de-mouras-e-mouros/
5. «O tesouro de Mosteiro da Limia», Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=2&id=318
6. Rafael José Adalid Rodríguez, «Contos, lendas e mitos da auga na Limia e pequenas achegas», Revista Galicia Encantada 16 (2020); fonte oral A. M., Lamas, 12/01/2019. ?cat=11&id=2886
7. «Tres contos», As tradicións da Limia, 04/02/2021. https://tradicionsdalimia.es/tres-contos/