Lendas da Torre do Castro e de Sandiás

A Torre do Castro (o castelo de Sandiás), no outeiro do Castro sobre unha antiga fortificación castrexa, é o gran lugar lendario do concello de Sandiás. Moitas lendas recollíunas en 1931 Urbano Santana no seu «Resume xeneral de folk-lore de Sandiás» (revista Nós) e despois Xavier Feixoo para Galicia Encantada ^[1]. Aquí recóntanse todas, coa fonte de cada unha.

A torre dos mouros e o martelo da lagoa

Segundo os vellos, a torre fixérona os mouros cando fixeron tamén a de Pena, que está case de fronte, a uns sete quilómetros, coa veiga no medio. Por debaixo da terra abriron un camiño dunha torre á outra, e por el andan os mouros dun lado para outro. Mentres traballaban, os ferreiros de Pena e do Castro, para apuntar os picos, só tiñan un martelo para os dous, e arranxábanse lanzándoo dunha torre á outra cando o precisaban. Un día, nun deses lanzamentos, a un deles fallaronlle as forzas e o martelo caeu no medio do camiño, abrindo un gran burato do que comezou a brotar auga: así naceu a Lagoa de Antela ^[1].

O tesouro do pozo

Dentro do castelo hai un pozo con varios metros de auga, moi escuro, e por el entra un salón con moito ouro. Para desencantalo hai que levar un ovo de galiña negra e a galiña; solta a galiña no salón e o ovo estréllase na fronte dun xigante que garda o tesouro cunha machada levantada para matar a quen entre se non lle dá co ovo ^[2]. Os nenos do CEIP de Sandiás contaron a versión máis curta: hai que sacar toda a auga a caldeiros, tirar o ovo de galiña negra na fronte do xigante e só se teñen dez minutos para coller o ouro, senón afógase ^[3].

Fai moitos anos, veciños do Castro e das Pegas, animados pola cobiza e polo libro dos tesouros, o Ciprianillo, fartáronse de facer buratos no outeiro ata que descubriron o pozo por casualidade. Só sacaron uns cantos xerros; como estaban baleiros, tiráronos ou regaláronos, e algún viuse no Museo ^[4].

A traizón da torre

Un veciño do Castro contoulle ao autor, de neno, que hai moito tempo un exército de homes de lonxe arrodeou a torre, pero os que vivían nela defendéronse con valentía e non a puideron tomar. Unha noite un criado abriulles a porta ás agachadas; entraron e pasaron a coitelo a todos os habitantes e despois queimaron a torre e derrubárona. O autor atopou despois nun libro (a Historia de Allariz de Cid Rumbao, 1984) que o exército eran os irmandiños, o que lle fai pensar que as lendas teñen moitas veces unha base real ^[5].

O mouro que rouba os zapatos

Cóntase que cando os avós dos vellos eran mozos xuntaron varias escadas para subir á torre. Un deles, o «tío Curcumba», paseaba polo alto cando un mouro lle levou un zapato sen que o vísen ^[6].

Bernaldo del Carpio

Unha lenda épica, que espallaron os peregrinos a Compostela, di que no tempo de Afonso II o Casto a torre era de Sancho Díaz de Saldaña, que tivo coa irmá do rei, dona Ximena, un fillo bastardo, Bernaldo del Carpio ^[7].

A Fonte do Mouro

A Fonte do Mouro está no fondo do monte de Picos, polo nacente. Segundo unha versión, naceu dunha escavación que fixeron os vellos buscando unha trabe de ouro; cando cavaban apareceulles un mouro nun cabalo e díxolles que non afondasen, que antes da trabe de ouro darían cunha de alcatrán, e non cavaron máis ^[8].

Noutra versión, na fonte hai unha moura encantada sentada nunha cadeira de ouro. Unha rapaza que levaba as ovellas ao monte de Picos atopábase coa moura, que a peiteaba cun peite de ouro, co segredo de non contalo. A rapaza llo contou á nai e a moura comeuna; a nai chamaba «¡ai miña María!» e a moura respondía: «María, Mariola, frita en aceite vai na miña barrigola». A moura tiña catro fillas encantadas na fonte. Cando un home de Couso foi segar a Castela, a vella deulle catro espigas de catro grans cada unha para tirar á fonte e desencantalas. A muller, ao ver as espigas, antoxóuselle o trigo e comeu un gran dunha; o home tirou as outras tres e saíron tres cabalos moi gordos con tres mozas fermosas, que marcharon. Ao tirar a cuarta, o cabalo saíu sen unha pata, e a moza que ía nel non puido marchar e continuou encantada. Deulle de regalo á muller un pano vermello de seda que, atado a un carballo no camiño, converteu o carballo en carbón: o mesmo lle pasaría á muller ^[8].

A cobra de San Xoán en Cardeita

Á saída de Cardeita, nunha horta da Cruz, hai unha fonte cuberta de lastras onde, no día de San Xoán antes de nacer o sol, sae unha cobra moi grande que é unha persoa encantada. Leva un caravel na boca; quen llo quite coa boca terá moito diñeiro e, se é home, a cobra vólvese muller (e viceversa). Se alguén está alí e non llo quita, a cobra cómeo. A zona foi concentrada e non se sabe se a fonte aínda existe ^[9]. En Laioso (Vilar de Santos) hai unha lenda semellante ^[10]. Tamén en Piñeira de Arcos, na fonte da Castiñeira, sae á noite ou mañá de San Xoán unha señora moi fermosa, encantada e rodeada de serpes ^[10].

Antioquía segundo Cardeita

Os de Cardeita, o pobo máis preto da veiga, escavaron á procura de riquezas porque se dicía que alí houbo unha cidade, Antioquía, que Deus castigou porque só unha familia lle deu esmola. Esa familia saíu sen mirar atrás, pero un dos membros mirou e converteuse en pedra. O gando berraba ao pasar onde estaba a pedra, que despois recolleu o convento de Trandeiras. Nas escavacións atoparon unha trabe, un pote vello e un pozo con escaleiras ^[11]. Véxase Antioquía, a cidade asolagada.

San Bieito da Uceira

Na ermida de San Bieito, no monte da Uceira (contorna do Pico Costoira), cóntase que levaron o santo en procesión á igrexa pero escapaba de noite ao monte, e por iso lle fixeron capela alí. É moi milagreiro para as verrugas; na capela quedaron muletas de quen subiu con elas e baixou sen elas. Uns bois subiron un carro cunha pedra grande polas escaleiras da xente, e un home que levaba a lumieira da ermida deixou o carro para buscar camiño e, ao volver, atopou o carro xunto á ermida e a lumieira xa colocada ^[12].

O demo en forma de besta

Unha noite, catorce ou quince mozos que volvían da tuna atoparon unha besta. Montaron nela e o lombo ía alargándose para que cupesen todos. No medio dun río, o que ía diante exclamou «¡Ay, Jesús, que trandeira!». A besta, que era o demo, desapareceu e todos quedaron na auga ^[13]. É o mesmo motivo que o cabalo branco do demo de Porqueira.

A procesión das ánimas

Segundo Urbano Santana, antes daba moito que falar e en 1931 xa eran poucos os que crían nela. As ánimas van en procesión coma nun enterro, levando un cadáver entre catro, algunhas choran e outras cantan responsos; os venres visitan a casa onde vai morrer alguén. Quen leva a cruz ou a vela á forza ten que andar na procesión e ir ás visitas, aínda que despois non sabe onde foi; nin sequera marchando ao estranxeiro se libra, e se resiste, tíranlle polas uñas dos pés. Tres relatos ^[14]:

• Un mozo que andaba na procesión marcou con unha tella a porta onde entraba; ao día seguinte atopou a marca na porta da súa tía e soubo que alí ía morrer alguén, como así foi.
• Outro mozo quitoulle a vela a unha ánima e, ao confesarse, o cura mandouno esperala no mesmo sitio e metérllaa na man a que ía sen ela; a que viña detrás de todas e sen vela dixo: «suerte tuveches».
• Un mozo que viña da tuna viu vir a procesión e tombouse, porque así non poden facerlle nada; ao chegar onda el dicían, facendo moito aire, «aquí cheira a vivo, cheira», e el respondía: «cheira pan de nogueira».

Ligazóns

• Lendas da Limia
• Sandiás
• Mouros e mouras da Limia
• Lagoa de Antela

Cerredelo publicou en 2016 unha versión literaria da lenda, contada como relato dun peregrino a Compostela que ve desde o Viso a Antela e as catro torres da chaira e escoita a historia do conde Sancho Díaz, de dona Ximena e do neno que naceu na torre de Sandiás e foi despois Bernardo de Carpio ^[15].

Fontes

1. «A construcción do castelo de Sandiás e o nacemento da Lagoa de Antela», Xavier Feixoo, Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=320
2. «O tesouro do castelo de Sandiás», Xavier Feixoo, Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=7&id=321
3. «O pozo da torre do Castro», texto de alumnado do CEIP de Sandiás (O recuncho da Lagoa, 2009-2010), Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=1725
4. «Na procura do tesouro do Castelo de Sandiás», Xavier Feixoo, Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=2&id=1156
5. «A traizón da torre de Sandiás», Galicia Encantada; cita A. Cid Rumbao, Historia de Allariz, Vila y Corte Románica (1984). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=12&id=1038
6. «O mouro rouba os zapatos», Urbano Santana, Nós, 1931. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=1011
7. «Torre de Sandiás-Torre do Castro», Fronteira Esquecida (cita Martínez Cerredelo, «O peregrino e a lenda da torre do Castro», 05/04/2016). https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/torre-de-sandias-torre-do-castro-2/
8. «A fonte do mouro de Sandiás (1) e (2)», Xavier Feixoo. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=315
9. «A Fonte da Cruz de Cardeita», Xavier Feixoo. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=308
10. Rafael José Adalid Rodríguez, «Contos, lendas e mitos da auga na Limia», Revista Galicia Encantada 16 (2020). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=11&id=2886
11. «Antioquía (1)», Urbano Santana, Nós, 1931. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=1015
12. «San Bieito da Uceira», Galicia Encantada (https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=14&id=309, 310, 311) e Fronteira Esquecida «Miradoiro de Costoira».
13. «O Demo en Sandiás», Urbano Santana, Nós, 1931. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=6&id=1303
14. «A procesión das ánimas (1) a (3)», Urbano Santana, Nós, 1931. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=1&id=1317 (e id=1341, cat=15&id=1346)
15. «O peregrino e a lenda da torre do Castro». https://historiadexinzo.wordpress.com/2016/04/05/o-peregrino-e-a-lenda-da-torre-do-castro/