A auga nas aldeas da Limia: pozos e cambóns de As Pegas e o reparto de regos de Pexeiros

Aínda que pareza que na Limia sobra a auga, os chans son areosos e non a reteñen, e no verán escasea cando máis fai falta. Dúas pezas de Xosé «Pepe» Calleja López en As tradicións da Limia mostran como a resolvían as aldeas: con pozos e artefactos para sacala en As Pegas e con libros de reparto dos regos en Pexeiros.

Os pozos de As Pegas (Sandiás)

Por As Pegas pasa un pequeno regato que nace no monte de San Bieito e que antes morría na Lagoa de Antela; hoxe morre nas leiras e seca no verán. Os veciños fixeron pozos para resolver a escaseza ^[1].

• Pozo circular, en casas e eidos. Sacábase a auga con caldeiros de cinc atados a unha corda; un golpe lateral do pulso tombaba o caldeiro para que enchese. Para subilo cheo úsase a roldana: tres ferros apoiados na boca do pozo que sosteñen unha roda acanalada ^[1].
• Cambón ou bimbastro, para regar os eidos. É un artefacto de palanca: unha póla grosa espetada no chan con punta en forma de galla, unha póla longa que oscila atravesada por un ferro e que leva na punta curta un contrapeso (unha pedra de metade do peso do caldeiro cheo), e unha vara fina que leva o caldeiro e o obriga a entrar na auga sen golpe. Unha persoa baixaba a parte do contrapeso para mergullar o caldeiro; outra baleiraba o cheo nun rego. O pao ten buratos para axustar a altura segundo o nivel da auga. O autor fotografou en 1998 un que xa non existe e en 2019 outro en pé, con pilón e pedra de lavar a roupa. En Feces de Abaixo chamábanlle balde ^[1].
• Pozo de pedra, de uso doméstico preto da cociña: tres na aldea, un derruído (ao seu dono atribuíanlle poderes sanadores, sobre todo para a dor de tripa) e os outros dous en uso, con auga mesmo no verán. Un está no patio, case ao nivel do chan, con cuberta de pedra, escaleiras tamén de pedra, e un oco onde pousar as ola; outro está sobre o nivel do chan, cun tellado de pedra inclinado e porta de táboas ^[1].

O libro dos regos de Pexeiros (Os Blancos)

O segundo texto estuda un documento de 1946, «o libro», como lle chamaban, un prego en castelán que ordena o reparto da auga levada comunitaria da poza da Rabea, que abastecía Pexeiros. Os repartos eran moi respectados e o libro tiña a estima dun libro sagrado, custodiado por unha persoa honrada que defendía o acordo dos veciños oportunistas e dos caciques ^[2].

O prego, escrito polas dúas caras, ordena por regante, con nome e apelidos, a hora de comezo e fin do rego en dous quendas: o primeiro con trece regantes (de cinco horas a trinta e oito) de luns a xoves e o segundo, de xoves a luns, con outros tantos. Remata coas sinaturas de quen o aceptou e a validez «por anos» desde o 3 de marzo de 1946 en Pexeiros. As aldeas máis altas son as primeiras en regar e a canle segue cara ás máis baixas: tiña que chegar para todos ^[2]. O autor cita como bibliografía Vellos traballos comunitarios do mundo labrego, de Ángel Cerrato, e o artigo de Edelmiro Martínez Cerredelo sobre os dereitos das augas de rego ^[2].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Etnografía da Limia
• Fontes, mananciais e lavadoiros da Limia
• Sandiás
• Os Blancos

Fontes

1. «A AUGA EN AS PEGAS – Tradicións da Limia», As tradicións da Limia. https://tradicionsdalimia.es/a-auga-en-as-pegas/
2. «REPARTO DAS AUGAS EN PEXEIROOS (O BLANCOS) – Tradicións da Limia», As tradicións da Limia. https://tradicionsdalimia.es/reparto-das-augas-en-pexeiroos-o-blancos/