Entroido de Xinzo de Limia

O vergallo e o cinto de campás da Pantalla

O vergallo perdido da máscara de Xinzo, o cinto de campás e axóuxeres que anuncia as Pantallas e os cinteiros que o fixeron, con medidas e datas dun cinto de 1910 a 1979 e do cinto de coiro de Manolo Ramos Cid.

Dous complementos da Pantalla dan ruído e presenza: o cinto de campás e axóuxeres, que segue soando polas rúas, e o vergallo, que case se perdeu. As dúas pezas foron estudadas por Xosé «Pepe» Calleja López no seu blog As tradicións da Limia.

O vergallo, un elemento perdido

O vergallo é, segundo os dicionarios que cita Calleja, o órgano xenital do boi ou do cabalo despois de cortado e seco, e o látego feito con el ^[1]. Vicente Risco describe nos seus estudos de etnografía as Damas e o Galán do Entroido de Xinzo con «camisetas e calzóns de punto, campaíñas e un vergallo de boi na man» ^[1]. O informante de Risco, posiblemente un mestre de Lamas, falaba tamén dunha faixa encarnada, colares de campaíñas e un vergallo cunha vexiga de porco atada na punta ^[1].

Na memoria de Xinzo quedou o recordo de que a máscara levaba vergallo, pero ninguén sabe dicir con claridade para que. O máis repetido é que servía para espantar os cans, asustados polo ruído e a forma das Pantallas; Calleja supón que servía para dar vergallazos, como en tantas máscaras fustigadoras do Entroido galego. Co tempo a peza perdeuse e a vexiga da punta pasou á man: non bate en ninguén, só fai ruído que, xunto coas campás do cinto, anuncia a chegada das Pantallas ^[1].

O nome conservouse e recuperouse para o vergalleiro, a máscara de Sarreaus, que comparte espazo cos peliqueiros de Freixo e Freande ^[1]. Hoxe algunhas persoas que saen de Pantalla levan un vergallo pendurado do pulso. O artigo describe un exemplar de 46 cm, secado ao aire cun peso na punta, enrolado, reforzado con aramio, envernizado e con empuñadura de cordón, que non se fixo para bater senón para lucir ^[1]. O coureiro Manolo Ramos Cid contou que mercaba os vergallos feitos a unha empresa de Allariz e vendíaos como látegos para as bestas, nunca para as Pantallas ^[1].

O cinto de campás e axóuxeres

En Xinzo o cinto leva campás e axóuxeres (cascabeis) que soan co andar e co correr; o seu zunido queda nos oídos varios días despois do Entroido. Nas fotografías antigas e polos relatos dos maiores sabemos que non todo o mundo tiña cinto: aproveitábanse as campás das ovellas, chibas e vacas das cortes, que eses días saían ao pasto sen elas. Nas Pantallas de Xinzo as campás colgan polo diante do corpo; noutras máscaras, polo tamaño das chocas, colgan polas costas. En moitas fotos os nenos levan o cinto cruzado no peito porque era dos maiores ^[2].

Os cintos de Manolo Ramos Cid

No derradeiro terzo do século XX moitos cintos das Pantallas foron obra de Manolo Ramos Cid, que se instalou en Xinzo en 1969. O normal eran dúas fileiras de campás de distinto tamaño (as grandes arriba, as pequenas abaixo) e raramente unha de axóuxeres; os clientes especificaban o número. As campás compraba en Portugal, na tenda dun tendeiro de Tourém. O cinto estudado é de coiro natural dun metro, con dúas parellas de liñas guía e 18 campás (10 arriba e 8 abaixo) ^[3]. Calleja fotografou tamén, en 2019, o proceso de elaboración dun cinto de campás nunha zapatería de Xinzo ^[2].

Un cinto de 1910 a 1979

Outro cinto, que levaba Eligio Suárez (lembrado por dúas veciñas como «a mellor Pantalla de Xinzo») e despois o seu fillo Enrique Suárez Gómez, Quique de Barcelona, nado en 1935, segue en uso por herdanza. É de coiro natural dun metro e 5 cm de ancho e leva só axóuxeres, 37 en total, de tamaños numerados do 5 ao 9; polo revés ten gravado «1910=al=1979» e as iniciais de Enrique, e pesa 1.495 gramos ^[4].