O Camiño de Santiago pola Limia: Vía da Prata, historia e patrimonio xacobeo

O Camiño de Santiago non pasa pola Limia por casualidade: a comarca está no corredor natural que une a meseta con Ourense e, desde a época romana, foi paso de calzadas, arrieiros e peregrinos. Hoxe a Limia forma parte da variante do Camiño Sanabrés, tamén chamado Vía da Prata ou Camiño Mozárabe e, en Galicia, Camiño Galego do Sur ^[2]. Esta páxina explica que ruta é, por onde cruza a comarca, que patrimonio xacobeo deixou e como se fai o tramo. O detalle quilómetro a quilómetro está en A Vía da Prata pola Limia: de Viladerrei a Allariz.

Que camiño é

O Camiño Sanabrés naceu como un atallo dentro das peregrinacións pola Vía da Prata: os peregrinos que chegan a Granja de Moreruela, en Zamora, en vez de seguir cara a Astorga e o Camiño Francés, tomaron a comarca de Sanabria cara a Santiago, ata se unir á ruta interior do Camiño dos Portugueses en Verín ou en Ourense ^[2]. Tamén recibe os peregrinos das rutas do sur peninsular que confluían na Vía da Prata, como a que sae de Huelva ^[2].

A Limia está nunha das dúas alternativas que hai desde Verín para chegar a Ourense: unha vai por Laza e a outra por Xinzo de Limia e Allariz, e as dúas están integradas no itinerario sanabrés segundo a documentación xacobea e a cartografía do Instituto Xeográfico Nacional ^[1]. Á variante limiá chegan tamén os peregrinos do Camiño Mozárabe Portugués, que en Verín se unen aos do Camiño do Sueste; Xacopedia sinala que todos os que escollen o itinerario máis ao sur pasan por Xinzo de Limia ^[3].

Un detalle práctico: para obter a Compostela hai que cumprir a distancia mínima e entrar polo final nun camiño recoñecido, que neste caso é o Camiño Sanabrés; por iso quen faga a pé o tramo portugués e se incorpore á ruta oficial en Verín pode obtela ^[1].

Por onde cruza a comarca

O itinerario entra na Limia desde Verín e Viladerrei e atravesa, de sur a norte, catro concellos:

• Trasmiras: a ruta pasa por Viladerrei e Trasmiras e, tras unha pista agraria paralela á autovía A-52, por Zos e Boado ^[12].
• Xinzo de Limia: é a capital da etapa e o punto máis coñecido. Xacopedia di que Xinzo é hoxe o punto de partida de moitos peregrinos e que ten un sinal co símbolo xacobeo e a vieira amarela marcando o quilómetro cero ^[3]. Está a 136 km de Santiago ^[5].
• Sandiás: a capital municipal (650 m) está a 129 km de Santiago ^[4]. Desde aquí a ruta segue pola parroquia de Piñeira de Arcos (San Xoán) cara a Allariz ^[4].
• Vilar de Barrio: unha parte do camiño da Vía da Prata cruza o oeste do concello polas parroquias de Vilar de Barrio e Padreda e as aldeas da Seara e Penouzos, como alternativa da peregrinación ^[6].

As etapas máis usadas son Viladerrei–Xinzo (15,7 km) e Xinzo–Allariz (20,5 km) ^[12][13].

Un camiño máis antigo ca a peregrinación

A Vía Nova romana

Antes dos peregrinos, o corredor foi unha calzada. Durante a romanización creouse a Vía XVIII ou Vía Nova, unha das calzadas romanas máis importantes do noroeste peninsular, que unía Bracara Augusta (Braga) e Asturica Augusta (Astorga) ^[4]. Dela quedan miliarios en Vilariño das Poldras e en Zadagós, e restos de canalizacións na lagoa de Antela desecada ^[4]. Véxase Límicos e romanización.

Peregrinos medievais

Xacopedia recolle que por estas terras pasaban xa na Idade Media os peregrinos do sur de España que seguían a Vía da Prata, así como os camiñantes procedentes de Chaves e Vila Real polo Camiño Portugués ^[4]. Esa Limia de paso aparece nunha lenda recollida por Edelmiro Martínez Cerredelo, na que un peregrino de longa barba e saio monacal, camiño de Compostela, chega ao alto de Sandiás e os labregos lle contan a historia da Civitas Limicorum e do río do esquecemento ^[10]. Véxase A Torre do Castro de Sandiás.

O camiño real de Castela a Santiago

A estrada que hoxe é a N-525 foi a vía tradicional do camiño real desde Ourense cara a Castela pola comarca de Seabra, e en varios tramos discorre paralela á Vía da Prata do Camiño de Santiago ^[7]. En novembro de 2011 a Casa da Cultura de Xinzo acolleu a exposición O camiño real de Castela a Santiago por Ourense, base do camiño de peregrinación Vía da Prata, comisariada pola historiadora Yolanda Barriocanal López, con 30 paneis sobre a historia desta infraestrutura que vertebrou Galicia no século XVIII ^[9]. Véxase tamén A estrada Villacastín–Vigo e o partido xudicial.

Patrimonio xacobeo da Limia

• Igrexa Vella de Xinzo. Xacopedia destaca a súa portada de 1516, cun capitel con vieira, e un relevo de Santiago peregrino ^[5]. Véxase Igrexas e relixiosidade de Xinzo.
• Convento do Bo Xesús de Trandeiras. Fundado por Alonso de Piña no século XVI, desde el divísase o que foi a lagoa de Antela ^[5].
• Igrexa de Santiago de Coedo (Sandiás). A uns 4 km do núcleo de Sandiás, seguindo a ruta xacobea, é unha mostra do románico popular galego; destaca o tímpano, con Santiago Matamouros cuxo cabalo pisa os ventres dos musulmáns ^[4]. Véxase Patrimonio de Sandiás.
• Torre do Castro de Sandiás. Erguida sobre un castro, quizais na primeira metade do século XII, foi asaltada en 1386 polo duque de Lancaster, Juan de Gante, que ese mesmo ano viaxou a Compostela á fronte dunha gran expedición ^[4].
• Encomenda de Santiago. Vilar de Santos, Saa e As Casas da Veiga pertenceron á Orde de Santiago, quizais cun hospital de peregrinos; a fonte non o confirma, así que non pode darse como feito ^[11].

Elixio Rivas e a recuperación da ruta do sur

O etnolingüista Elixio Rivas Quintas, vinculado á Limia, realizou desde a década de 1970 un labor para restaurar a ruta sur do Camiño de Santiago e difundiu o coñecemento da terra ourensá da Limia; foi o primeiro presidente da Asociación de Amigos do Camiño de Santiago ^[8]. Véxase Elixio Rivas Quintas.

Albergues e descanso

Hai albergues de peregrinos en Viladerrei ^[12], en Xinzo de Limia ^[5] e en Sandiás ^[14]. O de Xinzo, promovido pola Xunta desde 2017, está no casco antigo ^[5]. Os datos de prazas e horarios cambian, polo que convén comprobalos antes da viaxe nas guías oficiais.

Preguntas frecuentes

Pasa o Camiño de Santiago pola Limia?

Si. A variante limiá do Camiño Sanabrés vai de Verín a Ourense por Xinzo de Limia e Allariz, e atravesa os concellos de Trasmiras, Xinzo de Limia, Sandiás e Vilar de Barrio ^[1][4][6].

Cantos quilómetros hai desde a Limia a Santiago?

Segundo Xacopedia, 136 km desde Xinzo de Limia e 129 km desde Sandiás ^[4][5].

É o mesmo o Camiño Sanabrés que a Vía da Prata?

O Camiño Sanabrés é un ramal da Vía da Prata que se separa en Granja de Moreruela; recibe tamén o nome de Camiño Mozárabe ^[2].

Cal é a etapa máis longa na Limia?

A de Xinzo a Allariz, con 20,5 km, fronte aos 15,7 km de Viladerrei a Xinzo ^[12][13].

Ligazóns

• A Vía da Prata pola Limia: de Viladerrei a Allariz
• Rutas e roteiros pola Limia
• Xinzo de Limia
• Sandiás
• Vilar de Barrio
• Trasmiras

Fontes

1. Wikipedia en castelán, «Camino Portugués de la Vía de la Plata». https://es.wikipedia.org/wiki/Camino_Portugués_de_la_Vía_de_la_Plata
2. Wikipedia en castelán, «Camino de Santiago Sanabrés». https://es.wikipedia.org/wiki/Camino_de_Santiago_Sanabrés
3. Xacopedia, «Portugués, Camino Mozárabe». https://xacopedia.com/Portugu%C3%A9s_Camino_Moz%C3%A1rabe
4. Xacopedia, «Sandiás». https://xacopedia.com/Sandi%C3%A1s
5. Xacopedia, «Xinzo de Limia». https://www.xacopedia.com/Xinzo_de_Limia
6. Wikipedia en castelán, sobre Vilar de Barrio (sección Camino de Santiago). https://es.wikipedia.org/wiki/Villar_de_Barrio
7. Wikipedia en galego, «N-525». https://gl.wikipedia.org/wiki/N-525
8. Wikipedia en galego, «Elixio Rivas». https://gl.wikipedia.org/wiki/Elixio_Rivas
9. Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense, «Exposición en Xinzo de Limia: O camiño real de Castela a Santiago por Ourense, base do camiño de peregrinación Vía da Prata». https://musarqourense.xunta.gal/gl/actualidade/actividades/exposicion-en-xinzo-de-limia-o-camino-real-de-castela-santiago-por-ourense
10. Edelmiro Martínez Cerredelo, «O peregrino e a lenda da torre do Castro», Historia de Xinzo, 5-4-2016. https://historiadexinzo.wordpress.com/2016/04/05/o-peregrino-e-a-lenda-da-torre-do-castro/
11. Concello de Vilar de Santos, «Historia». https://vilardesantos.gal/historia/
12. Gronze.com, «Etapa Viladerrei–Xinzo de Limia, Vía de la Plata». https://www.gronze.com/etapa/viladerrei/xinzo-limia
13. Gronze.com, «Etapa Xinzo de Limia–Allariz, Vía de la Plata». https://www.gronze.com/etapa/xinzo-limia/allariz
14. Gronze.com, «Albergue de peregrinos de Sandiás». https://www.gronze.com/galicia/orense/sandias/albergue-peregrinos-sandias