O castelo e a carballeira da Saínza

O castelo da Saínza e a carballeira que o rodea son o escenario da Romaría da Saínza. Alí o bando mouro defende a fortaleza, e alí comen os romeiros á sombra dos carballos. Os dous teñen protección oficial: o castelo é Ben de Interese Cultural, e a Carballa da Rocha, monumento natural. Esta páxina descríbeos. O que pasa na festa conta nas páxinas de mouros e cristiáns e de Nosa Señora da Mercé.

O castelo da Saínza, Ben de Interese Cultural

O catálogo do Plan Básico Autonómico da Xunta inclúe o Castelo da Saínza entre os Bens de Interese Cultural, cunha declaración de tipo xenérico e interese artístico. Ten o código BIC.000.525 e a data de 1994 ^[1]. A lista de monumentos da Wikipedia dálle o identificador estatal RI-51-0008957 ^[2]. Está na Saínza, na parroquia de San Xoán de Rairiz de Veiga, a carón do campo da festa ^[1].

Doval Adán describiu a construción como un «pequeño castillo» ^[13]. A Wikipedia ilustra a parroquia cunha fotografía titulada «Torre da Saínza» ^[9]. En 1929 Jaime Solá falou dun «pétreo baluarte» con terraza e ameias. Os presos cristiáns ían na terraza, e diante da porta había unha escaleira pola que subía o capitán cristián ^[4]. Diante do castelo, a uns quince metros, estaban xa daquela os dous penedos desde os que falan os capitáns ^[4].

A carballeira e a Carballa da Rocha

A romaría faise nun campo sombreado por carballos vellos ^[13]. O máis famoso é a Carballa da Rocha, na Saínza de Abaixo. A Xunta declarouna monumento natural o 1 de marzo de 2007, xunto con seis leiras lindeiras que suman 0,6429 ha ^[5]. O 17 de abril dese ano entrou tamén no Catálogo Galego de Árbores Senlleiras ^[6]. En novembro de 2024 converteuse no quinto monumento natural de Galicia con plan de conservación ^[6].

O tronco bifúrcase a uns 7 metros de altura en dúas pólas grandes que chegan aos 33 metros ^[5][6]. Vía Lethes presentaa como o carballo máis alto de España ^[6]. Delfín Caseiro recolleu que nunha poda dos anos 50 do século XX traballaron dous homes durante dous días e sacaron máis de vinte carros de leña ^[6]. Segundo 25 Motivos, a Xunta aprobou en 2024 un plan de xestión da árbore para os dez anos seguintes, con 350.000 euros de investimento (seguimento sanitario, control de especies invasoras e compra dos terreos) ^[14].

A medida oficial do perímetro, tomada a 1,30 m do chan, é de 6,90 m ^[7]. A idade calcúlase en varios séculos: as estimacións van de tres a cinco séculos ^[5][6]. A súa sombra acolleu durante xeracións as comidas da romaría ^[6].

A paisaxe da antiga lagoa

A carballeira é o que queda dos grandes carballais que había á beira da Lagoa de Antela ^[5][6]. As Veigas da Saínza, Ordes e Congostro forman un Lugar de Interese Comunitario. É unha valgada encharcada de arredor de 1.500 ha, incluída na Rede Natura 2000 e na zona núcleo da Reserva da Biosfera Área de Allariz ^[8]. Para o Concello, é un dos poucos lugares da Limia que conserva a paisaxe dos tempos da lagoa ^[8].

Outro patrimonio da Saínza

Arredor do campo hai outros elementos catalogados no PXOM: o peto de ánimas e o forno comunal da Saínza de Abaixo ^[10]. Galicia Nomeada recolle os topónimos «O Campo da Festa da Saínza» e «Cruceiro da Saínza» ^[11]. O mesmo campo acolle a Feira da Saínza, o 23 de cada mes ^[12]. Para coñecer o resto da parroquia, consulta a páxina de Rairiz de Veiga.

Fontes

1. Xunta de Galicia, Plan Básico Autonómico, catálogo de BIC: «Castelo da Saínza» (BIC.000.525). https://ideg.xunta.gal/servizos/rest/services/PBA/Afeccions_PatrimonioCultural/MapServer
2. Wikipedia (gl), «Lista de monumentos da provincia de Ourense», CC BY-SA 4.0. https://gl.wikipedia.org/wiki/Lista_de_monumentos_da_provincia_de_Ourense
3. Páxinas Galegas, «Romería da Saínza e Nosa Señora da Mercé». https://www.paxinasgalegas.es/fiestas/romeria-da-sainza-e-nosa-señora-da-merce-rairiz-de-veiga-574.html
4. Alexander de los Ríos Conde, «La romería de A Saínza en un reportaje de 1929 (Segunda Parte)», Vía Lethes, 02-10-2016 (reproduce Jaime Solá, Vida Gallega, n.º 431, 20-11-1929). https://vialethes.es/romeria-sainza-1929-ii
5. Wikipedia (gl), «Carballa da Rocha», CC BY-SA 4.0 (cita o Decreto 45/2007, DOG n.º 59, e o Decreto 67/2007, DOG n.º 74). https://gl.wikipedia.org/wiki/Carballa_da_Rocha
6. Alexander de los Ríos Conde, «A Carballa da Rocha: el roble más alto de España», Vía Lethes, 02-04-2017 (act. 02-04-2025). https://vialethes.es/carballa-rocha-roble-mas-alto
7. Wikipedia (es), «Rairiz de Veiga», CC BY-SA 4.0. https://es.wikipedia.org/wiki/Rairiz_de_Veiga
8. Concello de Rairiz de Veiga, «Reserva da Biosfera: As Veigas». https://rairizdeveiga.es/gl/concello/reserva-Biosfera
9. Wikipedia (gl), «Rairiz de Veiga, Rairiz de Veiga», CC BY-SA 4.0. https://gl.wikipedia.org/wiki/Rairiz_de_Veiga,_Rairiz_de_Veiga
10. Xunta de Galicia, PXOM de Rairiz de Veiga, catálogo de patrimonio: «Peto de Ánimas da Sainza de Abaixo» (E-012) e «Forno comunal de Sainza de Abaixo» (A-024). http://www.planeamentourbanistico.xunta.es/siotuga/documentos/urbanismo/RAIRIZDEVEIGA/documents/27187ca020.pdf
11. Galicia Nomeada (Xunta de Galicia / RAG), «O Campo da Festa da Saínza» e «Cruceiro da Saínza». https://galicianomeada.xunta.gal/sixtop/toponimos/fichapublica/38274000166302 · https://galicianomeada.xunta.gal/sixtop/toponimos/fichapublica/38274000166305
12. Concello de Rairiz de Veiga, «Feiras e festas». https://rairizdeveiga.es/gl/feiras-festas
13. Antonio Doval Adán, «Rairiz de Veiga», en Galicia pueblo a pueblo (dir. Andrés Precedo Ledo), pp. 1167–1168. Copia dixital en Minerva (USC). https://minerva.usc.gal/bitstreams/f7db627e-8867-4e17-b14c-f908758002ab/download
14. «Carballa da Rocha: o corazón verde da Limia», 25 Motivos. http://25motivos.gal/carballa-da-rocha/