Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

Patrimonio e rutas de Vilar de Santos: muíños, fornos, igrexas e pazos

Inventario do patrimonio de Vilar de Santos: 73 elementos do catálogo oficial (igrexas, cruceiros, muíños, fornos, hórreos, fontes, pazos e xacementos) por parroquia, máis rutas e paseos.

O catálogo de patrimonio cultural do Plan Básico Autonómico rexistra 73 elementos en Vilar de Santos, tomados dos catálogos do planeamento municipal (PXOM) ^[1]. Esta páxina reúne os de interese popular, relixioso, arqueolóxico e civil, ordenados por parroquia, e engade os puntos que o mapa colaborativo OpenStreetMap sinala en cada parroquia ^[2]. É un inventario: para a historia dos edificios máis importantes, vexa as fichas de patrimonio da Limia e a páxina de Vilar de Santos.

Muíños, fornos, hórreos e outra arquitectura popular

Parada de Outeiro. Forno de Castelaus; Forno de Laioso; Forno de Parada; Forno do Outeiro; Forno en Bréixome de Arriba; Forno en Toxediño; Forno no Mosqueiro; Hórreos en Laioso; Muíño de Celso (Bréixome de Abaixo); Muíño de Marquina (Parada); Muíño de Roxelia (Outeiro); Muíño do Xulio (Bréixome de Arriba); Muíños (3) do Folón en Toxediño; Muíños (4) das Súas Aidas en Outeiro ^[1]
Vilar de Santos. Forno (Saa); Forno de Casas de Veiga (As Casas da Veiga); Forno de Vilar de Santos ^[1]

Igrexas, capelas, cruceiros e petos de ánimas

Parada de Outeiro. Ara da Capela de San Xoán (Laioso); Capela de San Xoán en Laioso; Capela de Santa Marta de Castelaus; Cruceiro da Capela de Laioso; Cruceiro de Castelaus; Cruceiro de Laioso; Igrexa de Parada de Outeiro (Parroquial de Santa María) (A Ponte); Sartego da Capela de San Xoán (Laioso) ^[1]
Vilar de Santos. Alpendre 1 (Saa); Alpendre 2 (Saa); Cemiterio (Saa); Igrexa de Vilar de Santos (Parroquial de San Xoán); Vivenda e alpendre 1 (Saa); Vivenda e alpendre 2 (Saa) ^[1]

Fontes, lavadoiros e pontes

Parada de Outeiro. Fonte da Pena en Castelaus; Fonte de Teixidiño en Toxediño; Fonte e lavadoiro de Espiñeiros (Castelaus); Fonte e lavadoiro en Laioso; Lavadoiro das Súas Aidas (Outeiro) ^[1]
Vilar de Santos. Fonte 1 (Saa); Fonte 2 (Saa); Fonte 3 (Saa); Fonte Vella en Vilar de Santos; Fonte do Pazo (O Barrio); Fontes e lavadoiros Fonte de Cachalgura (Vilar de Santos) ^[1]

Pazos, casas e edificios de interese

Parada de Outeiro. Casa con cheminea en Castelaus; Casa con patio en Castelaus; Casa reitoral de Parada de Outeiro (A Ponte); Casas no Mosqueiro; Pazo da Señorita (Parada); Pazo de Outeiro ^[1]
Vilar de Santos. Antiga Casa reitoral de Vilar de Santos (Museo da Limia); Casa con balcón en Vilar de Santos ^[1]

Castros, mámoas e xacementos arqueolóxicos

Parada de Outeiro. Miliario de Parada de Outeiro; Mámoa do Monte Panamá 2 (San Miguel); Mámoa do Monte dos Cervos (Monte de Cervos); Xacemento da Barxa (A Ponte); Xacemento do Toural (O Vieiro); Xacemento romano de Parada de Outeiro (O Vieiro) ^[1]
Vilar de Santos. Castro de Vilar de Santos; Miliario de Cachalgura (Vilar de Santos); Miliario dos Cantos/Miliario dos Campos (As Casas da Veiga); Miliario dos Padrosos (O Barrio); Xacemento do Campo (Vilar de Santos) ^[1]

Outros elementos catalogados

Parada de Outeiro. Cuartel antigo en Castelaus; Nécropole romana de Barreiros (O Vieiro); O Candedo (Parada); Raigame (Castelaus) ^[1]
Vilar de Santos. A Buraquiña da Corga (Vilar de Santos); A Couta/As Telleiras 1 (As Casas da Veiga); A Coutada/As Telleiras 2 (O Barrio); Arracada de Vilar de Santos/Achado de Albariño (O Barrio); Estela-menhir de Vilar de Santos; Núcleo de Saa (O Barrio); Vivenda 1 (Saa); Vivenda 2 (Saa) ^[1]

Outros puntos do mapa colaborativo

OpenStreetMap, un mapa elaborado por voluntarios, sinala estes lugares de interese na zona. Os datos poden estar incompletos ou desactualizados, e os puntos sen nome non se listan individualmente ^[2].

Parada de Outeiro. Pazo: Pazo da Señorita, Pazo de Outeiro ^[2]

Rutas e paseos

O Concello publicou tres sendeiros circulares sinalizados con postes, cada un nun folleto con mapa e perfil ^[3]^[4]^[5]. Os tres están na Reserva da Biosfera e permiten ver o patrimonio recuperado: muíños, fornos, fontes, eiras e pazos ^[3].

Sendeiro de Parada (11 km, 3 horas, dificultade baixa; variante curta de 6,5 km e 2 horas). Parte de Parada de Outeiro, onde está a igrexa de Santa María co santo San Bieito Preto, que reúne miles de persoas na Pascua. Segue por Outeiro, Bamba e Bedos (un camiño vello entre carballeiras centenarias), Laioso (capela de San Xoán e Fonte da Lama), Bréixome de Arriba (con un muíño de auga ben conservado), A Venda (unha das vistas máis amplas da Limia, co Xurés, o Pico do Mediodía e o Larouco ao fondo) e A Lobeira e Cachemendo, antes de volver por O Vieiro ^[3].
Sendeiro do Ruxidoiro (3,7 km, 1 hora, dificultade baixa). Comeza na igrexa románica de San Xoán de Vilar de Santos, trasladada desde a aldea de Saa, e pasa pola aldea de Saa, antiga capital do concello hoxe abandonada e en recuperación, construída sobre rocha con rodeiras de carros aínda marcadas. Remata no muíño abandonado do Ruxidoiro, na zona núcleo da Reserva da Biosfera, e volve pola Fonte do Pazo, de orixe romana, ata o parque da Cachalgura ^[4].
Sendeiro de Castelaus (5,1 km, 2 horas, dificultade media). Sae da área recreativa de Castelaus e da Fonte dos Espiñeiros, sobe cara a Panadeira e o Toutizo ata o monte Cobelo entre carballos, e baixa polo antigo camiño a Vilar de Santos, con vistas da Limia e das charcas das areeiras ^[5].

O folleto de Parada lembra tamén os miliarios da Vía Nova en Parada, Cachalgura, Casas da Veiga e Padrosos ^[3].