A aparición de Trandeiras e o exército do rei Artur

A aparición de Trandeiras é a lenda coa que se explica a orixe do convento franciscano do Bon Xesús, na parroquia da Pena (Xinzo de Limia). Coñécese con detalle grazas a un manuscrito anónimo sobre a fundación do convento que estudou Antonio Couceiro Freijomil en 1938 e que resumiu o historiador Edelmiro Martínez Cerredelo ^[1][2]. O mesmo documento garda a crenza máis rara da Limia: a do exército encantado do rei Artur ^[3].

Xoán Folgoso e a Señora dos penedos

Un mes de outubro, Xoán Folgoso, veciño de Trandeiras duns cincuenta anos, contou que vira de noite, e tamén en soños, unha Señora moi resplandecente enriba duns penedos do monte, no sitio onde despois estaría a capela maior da igrexa. Levaba un neno nos brazos, e por iso entendeu que era a Virxe María; ao espertar estaba arrepiado ^[1].

Outro veciño, Alonso Díaz, o máis rico do lugar, riuse del e díxolle que debía estar bébedo. Folgoso calou. Poucos días despois, volvendo de Solbeira, viu baixar dos penedos dous homes a cabalo, un nun cabalo branco e outro nun negro. O do cabalo branco preguntoulle por que non facía a igrexa que lle mandara aquela Señora. Folgoso respondeu que non tiña recursos, e eles dixéronlle que a comezase, que xa daría ela quen a rematase ^[1].

A ermida derrubada e os presos

Folgoso empezou unha ermidiña de 12 por 15 pés ao pé dos penedos. Alonso Díaz foi a Ourense denuncialo ao sochantre e provisor, señor do lugar, dicindo que era un home parvo. O provisor veu a Trandeiras, escoitou unhas explicacións que lle pareceron cousas de soños e mandou derrubar o que estaba feito ^[1].

Entón tocoulle ao burlón. Unha noite, volvendo de Xinzo, Alonso Díaz viu cos seus propios ollos a Señora e a súa compaña, cun resplandor tan grande que caeu ao chan. Botou tres días na cama e, xa reconciliado con Folgoso, os dous acabaron a ermida e puxeron unha cruz de pau no alto, onde a xente deixaba candeas, viño e gran ^[1]. A Fronteira esquecida resume este episodio como dúas visións idénticas que unen os dous veciños ^[2].

O sochantre volveu indignado e levou os dous presos ao cárcere do mosteiro de Xunqueira de Ambía. Defendeunos a viúva de Álvaro de Trandeiras, que lembrou o que o seu home dixera ao morrer, once anos antes: que alí habería romaxes tan grandes coma as de Santiago, que el non vería pero si os seus descendentes. O sochantre liberounos e encargou a un cóengo de Xunqueira recoller as ofrendas, que axiña foron unha montoeira de cera, liño, lacóns, gran e diñeiro: máis de cincuenta mil marabedís ^[1].

O Bon Xesús que apareceu no monte

Moitos portugueses chegaban á romaría preguntando polo Bon Xesús, segundo o texto que cita Couceiro Freijomil ^[2]. Un día roubaron a caixa das esmolas; Folgoso e outros veciños saíron buscala polo monte e o que atoparon foi a imaxe que despois se venerou no templo, sen que ninguén soubese quen a levara alí. Despois viñeron curacións de tolleitos, mudos e endemoñados ^[1].

Hai outra versión, que recolle Martínez Cerredelo nunha nota: a comezos do século XVI uns cabaleiros portugueses chegaron preguntando polo lugar onde se lle daba culto ao Bon Xesús. Como alí non o había, metéronse no bosque de carballos e desapareceron. Ao día seguinte, no seu lugar, os veciños atoparon unha imaxe do Bon Xesús ^[1]. A antiga web xinzodelimia.eu conta tamén esta versión: os cabaleiros portugueses atopan a imaxe do Neno Xesús e fan unha capela para ela ^[4].

O conde de Monterrei e os 400 homes

Coas ofrendas, o chantre Alonso de Piña chamou ao mestre canteiro Bartolomé de Nosendo e decidiu facer alí un convento de frades. O conde de Monterrei, desconfiando de que fose un castelo, presentouse con homes armados para derrubar a obra. O chantre agardouno con uns 400 veciños armados fronte a máis de mil do conde, e os meiriños da comarca acabaron discutindo entre eles e desistiron. As obras empezaron en febreiro de 1520 e en decembro de 1523 o convento entregóuselles aos franciscanos ^[1]. A historia do edificio cóntase en Mosteiro de Trandeiras.

O exército encantado do rei Artur

O mesmo manuscrito, transcrito por Couceiro Freijomil e traducido ao galego por Xavier Feixoo, describe a veiga antes do convento. Como había moitos charcos e lameiros, no verán saían nubes de mosquitos que, voando ao solpor, facían brillar as ás coma se fosen armas. A xente da terra dicía que era o rei Artur, encantado co seu exército naquela veiga, porque así llelo contaran pais e avós. O autor engade que estas «malicias, parvadas e pecados» se desterraron co novo edificio ^[3].

Séculos despois, J. M. Bedoya escribiu na súa memoria sobre o desaugadoiro da lagoa que esta crenza cabaleiresca substituíra a antiga do esquecemento do Lethes e que aínda duraba a comezos do século XVI ^[3]. Unha versión moderna di que os cabaleiros artúricos, convertidos en mosquitos, gardan o túnel entre a Torre da Pena e a de Sandiás (véxase lendas da Torre de Sandiás).

Outras lendas de Trandeiras

• A pedra de Antioquía. En Cardeita (Sandiás) contábase que o home convertido en pedra por mirar atrás cando se asolagou Antioquía acabou levado ao convento de Trandeiras ^[5]. Véxase Antioquía.
• O Penedo da Moura. Xesús Taboada Chivite recolleu en Trandeiras un conto de moura que come unha nena, un dos poucos casos galegos deste tipo segundo Rafael Quintía ^[6]. O texto non se atopou publicado en liña.

Ler máis

• Lendas da Limia
• Lendas de Xinzo de Limia
• A Pena (parroquia) · Concello de Xinzo de Limia

Fontes

1. Edelmiro Martínez Cerredelo, «A fundación do convento do Bon Xesús de Trandeiras», Historia de Xinzo, 24-09-2018 (a partir de A. Couceiro Freijomil e do seu libro Historia de Xinzo e Limia). https://historiadexinzo.wordpress.com/2018/09/24/a-fundacion-do-convento-do-bon-xesus-de-trandeiras/
2. «Mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras», Fronteira esquecida Limia-Lima, que cita a A. Couceiro Freijomil, «Origen, fundación y primeros tiempos del Monasterio del Buen Jesús de Trandeiras», Boletín da Comisión Provincial de Monumentos de Ourense XI, nº 242 (1938), pp. 503–511. https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/mosteiro-do-bon-xesus-de-trandeiras/
3. «Os exércitos de Rei Artús na Lagoa de Antela», Galicia Encantada (texto 1: manuscrito do s. XVI transcrito por Couceiro Freijomil; texto 2: J. M. Bedoya, Memoria sobre o desaugadoiro da lagoa de Antela; remitido por Xavier Feixoo). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=325
4. «Mosteiro do Bon Xesús», xinzodelimia.eu. Wayback (01-01-2008): https://web.archive.org/web/20080101043106/http://www.xinzodelimia.eu:80/mosteiro_de_trandeiras.htm
5. Urbano Santana, «Resume xeneral de folk-lore de Sandiás», Nós (1931), en «Antioquía (1)», Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=1015
6. Xosé Calleja López, «Tres contos de mouras e mouros», As tradicións da Limia, 12-05-2021 (cita a R. Quintía Pereira, Análise estrutural e simbólica do mito da Moura, 2015). https://tradicionsdalimia.es/tres-contos-de-mouras-e-mouros/