A batalla de Aguioncha (c. 966): a primeira guerra civil galega

Un dos documentos máis singulares do Tombo de Celanova é o testamento de Odoíno, redactado no ano 982. Fala dun enfrontamento entre «gallecos» un século e medio antes do nacemento do Reino de Portugal, e sitúa o seu punto álgido na Limia ^[1].

O documento: o testamento de Odoíno

Odoíno é o monxe propietario da igrexa de Santa Comba de Bande, que garda os restos de san Torcuato, e do seu territorio. Dóaos ao mosteiro de San Rosendo, fundado pouco antes. No documento explica por que tiña esas posesións e achega outros datos nun ton case novelesco ^[1]. A súa historia inspirou a novela de Antonio Rodríguez Baixeiras, A historia de Odoyno: a primeira novela galega (2015) ^[1].

Os dous condes

Naquel tempo, o rei Ramiro III de León, menor de idade, tiña xurisdición sobre toda a Gallaecia, pero nela formáranse varios condados ^[1]:

• Rodrigo Velázquez, o máis poderoso dos condes do territorio da actual Galicia, fillo dos nobres propietarios da vila de Verín, partidario dos reis de León.
• Gonzalo Menéndez, conde de Coímbra, fillo da poderosa Muniadona Díaz, abadesa de Guimarães, e posiblemente o noble galego que envelenou a Sancho I de León, pai de Ramiro III. Na súa casa criouse o futuro rei Bermudo II.

Quizais a posesión de Santa Comba de Bande e as súas terras no val do Limia estivese entre as razóns da rivalidade, pero era claro que defendían intereses monárquicos distintos ^[1].

A batalla

O punto álgido do enfrontamento librouse ao pé do monte «Aquilunchas» (Aguioncha), na parroquia de Feás, en Calvos de Randín, nunha data próxima ao ano 966. Rodrigo saíu «semivivo» e fuxiu a buscar refugio co bispo Rosendo en Sabucedo, que probablemente é Sabucedo de Montes (Cartelle), aínda que tamén podería ser San Salvador de Sabucedo, en Porqueira ^[1].

Ferido pero non vencido, tempo despois reuniu un exército que arrasou as terras de Odoíno, ata o punto de que este tivo que suplicarlle clemencia ^[1].

Alcance

Os contendentes eran os nobres máis poderosos do Reino de Galicia, e ata enviaron emisarios para lograr o favor de Al-Hakam II, segundo califa omeya de Córdoba e árbitro das relacións de poder na Península ^[1]. Por iso o episodio se considera a primeira guerra civil galega.

Para saber máis

• Rodríguez Baixeiras, Antonio: A historia de Odoyno: a primeira novela galega, Noia, 2015.
• Isla Frez, Amancio: Ejército, sociedad y política en la Península Ibérica entre los siglos VII y XI, Madrid, 2010.

Ligazóns

• Historia da Limia
• Calvos de Randín
• Prehistoria e castros
• Orixes de nomes da Limia

Fontes

1. «La primera guerra civil gallega. Batalla de Aguioncha (siglo X)», Vía Lethes. https://vialethes.es/guerra-civil-gallega