O liño na Limia nos séculos XVIII e XIX: terras, tecedeiras e comercio

O liño foi durante séculos un dos grandes cultivos e manufacturas da Limia. Así o amosa o estudo de Juan José González Caíña, da Universidade de Vigo, que reconstrúe o seu peso a partir do Catastro da Ensenada (século XVIII) e do dicionario de Pascual Madoz (século XIX) ^[1]. Esta páxina resume os seus datos; para unha das cimas desa tradición, véxase Xinzo na Exposición Universal de París de 1878.

Por que a Limia era boa terra de liño

O autor sitúa o liño nas terras do val do Limia que rodean a antiga Lagoa de Antela e no val do Salas, ata unha altitude de preto de 1.200 m. Segundo os criterios climáticos de Papadakis, a comarca cumpre en boa medida as esixencias do cultivo (inverno sen frío excesivo, verán suficientemente cálido e humidade ou rego), con excepción da aridez estival de xullo e agosto, polo que se cultivaba preto dos cursos de auga e en terras de rego ^[1]. O liño ocupaba as mellores terras: nas Respostas Xerais do Catastro cultívase, se non sempre, case sempre en terra de primeira calidade e de rego, nas parcelas máis coidadas das casas, chamadas cortiñas. Había excepcións en terras de sequeiro de primeira e incluso segunda calidade en Coto (Vilar de Santos), Sobreganade (Porqueira), practicamente todo o actual concello de Xinzo de Limia, Golpellás (Calvos de Randín) e Garabelos, onde o autor ve a importancia do cultivo e a coincidencia cos lugares de maior produción manufactureira ^[1].

As rotacións

O Catastro describe dous tipos de rotación: unha bienal (cereal de inverno, despois liño e despois nabos e forraxes, e logo prado), propia das zonas de montaña, e unha trienal (trigo, linaza e logo millo), nas zonas de montaña media e nos vales. O clima permitía incluso dúas colleitas anuais, reflectido nas parroquias de Parada, Barouzos e Trandeiras. No século XVIII, época de crecemento demográfico, estendéronse estas terras cara ao monte mediante rozas ^[1].

As tecedeiras do século XVIII

A pregunta 32 do Catastro rexistra os oficios. Non hai parroquia da bacía do Limia sen polo menos unha tecedeira, e o normal é un tear por veciño: o autor, polo traballo de campo, comprobou que aínda hoxe case todas as casas limiás teñen un tear ou pezas del. As tecedeiras por concello, segundo o Catastro, eran ^[1]:

Concello actual	Tecedeiras
Xinzo de Limia	122
Sandiás	57
Rairiz de Veiga	24
Vilar de Santos	19
Porqueira	19
Os Blancos	19
Trasmiras	7
Calvos de Randín	4
Bande	2

As parroquias con máis tecedeiras eran Piñeira e Couso da Limia (21 cada unha), seguidas de Laroá, Parada de Outeiro, Sandiás e Sobreganade. Nalgunhas, como Sobreganade, as tecedeiras ingresaban ao ano preto de 300 reais de vellón cada unha, o que, para o autor, indica unha produción destinada á venda por xunto e non só ao consumo familiar. Con base en Carmona Badía, a Alta Limia aparece como unha das grandes comarcas téxtiles de Ourense e de Galicia ^[1]. Faíanse sobre todo linos e lenzos ordinarios, e na zona de Xinzo destacaban os xibós, chaquetas feitas con teas de liño e lá ^[1].

O comercio con Castela

O Catastro só menciona comerciantes de lenzos en dúas parroquias da Alta Limia: en Ganade (Xinzo de Limia) hai tres mercadores ao retallo e un por xunto, Fernando Gaion, que compraba lenzos en Galicia para vendelos en Castela e cuxa utilidade anual se estima en 4.000 reais de vellón; en Escornabois (Trasmiras) Francisco Barreada e Pedro Freiría, con 180 reais cada un. A documentación lembra tamén unha «famosa feira» en Xinzo o día 16 de cada mes, á que acudían as labregas con moitas teas de lenzo e as vendían a comerciantes de Sanabria e doutros pobos que as levaban a Castela; o autor deduce un comercio cara a Castela e, probablemente, cara a Portugal mediante o contrabando ^[1]. Véxase As feiras de Xinzo a través do tempo.

O século XIX

Madoz recoñece cultivo de liño en todos os pobos da Limia, pero máis disperso que no século anterior: «alguno» ou «abundante» segundo o lugar. O bo liño aparecía en Bande, Castelaus e Sobreganade, e era «abundante» e de «moi boa calidade» en Barxeles, Escornabois e Guntín. Persistía a produción de xibós en Xinzo. O comercio con Castela e Portugal continuaba, xa á baixa, a cargo das parroquias dos Blancos, Covelas, Cobas, Sandiás e outras. Madoz conta para a provincia de Ourense uns 5.000 teares e 23.178.228 varas de lenzo ^[1].

A chegada de fibras téxtiles máis baratas e o fin paulatino do pago de décimos en liño ou linaza provocaron un retroceso notable; nas terras de montaña o liño foi substituído pola pataca. O artigo remata sinalando que en outubro de 1997 se pretendía en Vilar de Santos recuperar a produción con novas variedades ^[1].

Ligazóns

• Economía da Limia
• Xinzo na Exposición Universal de París de 1878
• As feiras de Xinzo a través do tempo
• Tullas, arcas e palleiras de Xinzo
• Museo Etnográfico da Limia

Fontes

1. González Caíña, Juan José: «Evolución del cultivo del lino en la cuenca del Limia (Ourense, Galicia). Condiciones ambientales y socioeconómicas», Minius, VI, 1997, pp. 151-163. https://revistas.uvigo.es/index.php/mns/article/view/2938