A Limia, comarca de Ourense

A comarca da Limia ocupa o centro-sur da provincia de Ourense, entre a serra do Larouco e a raia con Portugal, e ten a súa capital en Xinzo de Limia. Once concellos repártense unha chaira de case 802 km² que noutrora asolagaba a Lagoa de Antela e que percorre o río Limia, o Lethes ou «río do Esquecemento» dos autores clásicos ^[2][4][6].

Situación e paisaxe

A Limia é unha das comarcas naturais máis recoñecibles de Galicia: unha depresión tectónica de fondo plano, formada a finais do Terciario e enchida de sedimentos durante o Cuaternario, cunha altitude media duns 600 m ^[4][5]. A chaira péchase ao sur coas estribacións do Larouco, onde se sitúan Baltar e Calvos de Randín, mentres que Vilar de Barrio, no nordeste, xa se abre cara á depresión de Maceda e ás serras centrais ourensás ^[4].

Xinzo de Limia fai de nó de comunicacións: crúzana a autovía A-52 e a estrada N-525, e está a uns 35 km da cidade de Ourense ^[20][4].

O río Limia

O Limia nace no monte Talariño, a 975 m de altitude, atravesa Sarreaus e Xinzo de Limia e baixa cara á Baixa Limia e a Portugal, onde se chama Lima, ata desaugar en Viana do Castelo despois de 108 km ^[6]. A tradición clásica identificouno co Lethes, o río que borraba a memoria de quen o cruzaba; desa lenda nace a Festa do Esquecemento ^[6][13].

A Lagoa de Antela

Antes da desecación, a Lagoa de Antela foi un dos maiores humidais de auga doce da Península. Houbo intentos de secala dende 1827, que fracasaron pola oposición veciñal; a Lei do 27 de decembro de 1956 declarou a obra de «alto interese nacional», os traballos comezaron en 1958 e o Decreto 2336/1962 fixou a delimitación definitiva ^[9][10]. A desaparición da lagoa levou consigo especies de aves como o ganso bravo, que deixou de criar en toda a Península ^[9][10]. A extensión que se lle atribúe varía segundo a fonte, entre 3.244 e uns 4.000 ha ^[9][10]. Parte da chaira está protexida como Zona de Especial Protección para as Aves (ZEPA) ES0000146 «A Limia», da Rede Natura 2000 ^[21].

Serra de San Mamede

No extremo nordeste, o concello de Vilar de Barrio ocupa a vertente sur da serra de San Mamede, un dos macizos da alta montaña ourensá, cuxo cumio, a Fonte do Santo, supera os 1.600 m ^[19].

Os once concellos

Datos de poboación do Padrón municipal do INE a 1 de xaneiro de 2025 ^[1], superficie segundo Wikidata ^[2] e número de parroquias segundo o Nomenclátor de Galicia ^[3].

Xinzo de Limia concentra algo máis da metade dos veciños da comarca ^[1]. A Limia é tamén a gran comarca agrícola extensiva de Galicia, con cereais e pataca; a pataca da Limia está amparada pola Indicación Xeográfica Protexida Pataca de Galicia, creada en 1996 ^[4][18].

Historia en breve

• Prehistoria e castros. A chaira e os montes que a rodean conservan mámoas, castros e lendas de cidades asolagadas baixo a lagoa ^[4][5].
• Romanización. O territorio foi dos límicos. A Vía Nova ou Vía XVIII, entre Bracara Augusta (Braga) e Asturica Augusta (Astorga), atravesaba a comarca ^[7]. A capital, o Forum Limicorum, búscase na Cidá de Nocelo da Pena (Sarreaus) ou na propia vila de Xinzo, un debate aberto que resume Manuel García Valdeiras ^[8].
• Antigüidade tardía. En Ouvigo (Os Blancos) escavouse un oratorio paleocristián de finais do s. IV ou comezos do V ^[16].
• Idade Media. A fronteira con Portugal encheu a Limia de fortalezas: a torre da Pena (Xinzo de Limia), a do Castro de Sandiás, derrubada polos irmandiños en 1467, e a da Forxa (Porqueira) ^[17][22]. Nas montañas do sur, Meaus (Baltar), Santiago de Rubiás e Rubiás (Calvos de Randín) formaron o Couto Mixto, que mantivo privilexios propios ata 1868 ^[15].
• Idade contemporánea. O século XX trouxo a desecación da Lagoa de Antela, a concentración parcelaria e unha forte emigración ^[9].

Cultura e festas

• Entroido de Xinzo de Limia. O Entroido (carnaval tradicional galego) de Xinzo, coa pantalla como figura emblemática, é Festa de Interese Turístico Internacional pola Resolución do 14 de xaneiro de 2019 da Secretaría de Estado de Turismo, publicada no BOE do 12 de febreiro de 2019 ^[11]. Ver Entroido de Xinzo.
• Festa do Esquecemento. Recreación histórica do paso do Lethes polas lexións de Décimo Xunio Bruto, que organiza a Asociación Cultural Civitas Limicorum dende 2001 en Xinzo, na penúltima fin de semana de agosto ^[12][13]. Ver Festa do Esquecemento.
• Romaría da Saínza. En Rairiz de Veiga, o domingo máis próximo ao 24 de setembro, cunha batalla de mouros e cristiáns representada dende 1840; é Festa de Interese Turístico de Galicia ^[14]. Ver Romaría da Saínza.

Explorar A Limia

• Historia da Limia
• Lagoa de Antela
• Patrimonio
• Lendas
• Festas da Limia e festas mes a mes
• Persoeiros
• Asociacións
• Natureza
• Gastronomía e economía
• Rutas

Preguntas frecuentes

Fontes

1. INE, Padrón municipal. Cifras oficiais de poboación dos municipios (táboa 2885), datos a 1/1/2025. https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2885
2. Wikidata, elementos dos once concellos (Xinzo de Limia Q918637, Baltar Q1627554, Os Blancos Q1627544, Calvos de Randín Q777044, Porqueira Q1631352, Rairiz de Veiga Q542228, Sandiás Q910396, Sarreaus Q1607778, Trasmiras Q917185, Vilar de Barrio Q515061, Vilar de Santos Q1643617). https://www.wikidata.org/wiki/Q918637 (CC0)
3. Xunta de Galicia / RAG, Nomenclátor de Galicia – Galicia Nomeada. https://galicianomeada.xunta.gal/sixtop/inicio
4. «Comarca da Limia», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Comarca_da_Limia (CC BY-SA 4.0)
5. «Situación xeográfica», xinzodelimia.eu (c. 2008). http://www.xinzodelimia.eu/situacion_xeografica.htm — Wayback: https://web.archive.org/web/20080101052659/http://www.xinzodelimia.eu:80/situacion_xeografica.htm
6. «Río Limia», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/R%C3%ADo_Limia (CC BY-SA 4.0)
7. Manuel Xusto Rodríguez, Peza do mes, Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense, xaneiro 2009. https://musarqourense.xunta.gal/sites/default/files/doc/peza_mes/2009/1/pm_2009_01esp.pdf
8. Manuel García Valdeiras, «O Forum Limicorum», Minius IX, pp. 39–50. https://revistas.uvigo.es/index.php/mns/article/download/2984/2773/5946
9. Marcos Pérez Pena, reportaxe sobre as obras que fixeron desaparecer a Lagoa de Antela, eldiario.es, 27/04/2018. https://www.eldiario.es/galicia/obras-hicieron-desaparecer-laguna-antela_1_2150862.html
10. Greenpeace, dossier Tres lagunas, 2026. https://es.greenpeace.org/es/wp-content/uploads/sites/3/2026/03/dossier-tres-lagunas_.pdf
11. Boletín Oficial del Estado n.º 37, 12/02/2019, Resolución do 14/01/2019 da Secretaría de Estado de Turismo (BOE-A-2019-1912). https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2019-1912
12. Concello de Xinzo de Limia, «Festas patronais». http://www.xinzodelimia.es/estaticas/festas-patronais/ — Wayback: https://web.archive.org/web/20170814000751/http://www.xinzodelimia.es:80/estaticas/festas-patronais/
13. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Informe histórico en que se fundamenta a orixe e motivo da celebración da Festa do Esquecemento», historiadexinzo.wordpress.com, 01/07/2026. https://historiadexinzo.wordpress.com/2026/07/01/informe-historico-en-que-se-fundamenta-a-orixe-e-motivo-da-celebracion-da-festa-do-esquecemento-na-vila-de-xinzo-de-limia/
14. Concello de Rairiz de Veiga, «Romaría da Saínza». https://rairizdeveiga.es/gl/feiras-festas/romaria-da-sainza
15. Fronteira Esquecida, ficha «Couto Mixto – Meaus». https://fronteiraesquecida.eu/en/fichas/couto-mixto-meaus-4/
16. Ana Mª Veiga Romero, Pieza del mes, Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense, setembro 2003. https://musarqourense.xunta.gal/sites/default/files/doc/peza_mes/2003/9/pm_2003_09_esp.pdf
17. Fronteira Esquecida, ficha «Torre do Castro de Sandiás». https://fronteiraesquecida.eu/en/fichas/tower-of-sandias-castro-tower/
18. Agacal (Xunta de Galicia), Ficha técnica IXP Pataca de Galicia, 2019. https://agacal.xunta.gal/sites/default/files/calidade-alimentaria/orixe-vexetal/Ficha_tecnicaIXP_Pataca_de_Galicia2019.pdf
19. «Serra de San Mamede», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Serra_de_San_Mamede (CC BY-SA 4.0)
20. «Onde estamos», xinzodelimia.com. https://xinzodelimia.com/onde-estamos/
21. Diario Oficial de Galicia, anuncio sobre a ZEPA ES0000146 «A Limia», 24/11/2009. https://www.xunta.gal/dog/Publicados/2009/20091124/Anuncio37A0A_es.html
22. Concello de Xinzo de Limia, «A Cidade». https://www.xinzodelimia.gal/estaticas/a-cidade.html