Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

Patrimonio e rutas de Rairiz de Veiga: muíños, fornos, igrexas e pazos

Inventario do patrimonio de Rairiz de Veiga: 210 elementos do catálogo oficial (igrexas, cruceiros, muíños, fornos, hórreos, fontes, pazos e xacementos) por parroquia, máis rutas e paseos.

O catálogo de patrimonio cultural do Plan Básico Autonómico rexistra 210 elementos en Rairiz de Veiga, tomados dos catálogos do planeamento municipal (PXOM) ^[1]. Esta páxina reúne os de interese popular, relixioso, arqueolóxico e civil, ordenados por parroquia, e engade os puntos que o mapa colaborativo OpenStreetMap sinala en cada parroquia ^[2]. É un inventario: para a historia dos edificios máis importantes, vexa as fichas de patrimonio da Limia e a páxina de Rairiz de Veiga.

Muíños, fornos, hórreos e outra arquitectura popular

Candás. Forno comunal de Fontefría; Forno comunal de Outeiro de Candás; Muíño da Regueira (Gándara) ^[1]
Congostro. Aira de canastros de Congostro; Conxunto de canastros de San Miguel; Conxunto de muiños de San Miguel; Forno comunal (Congostro); Forno comunal de San Miguel; Muíño de Congostro ^[1]
Guillamil. Conxunto de canastros de Barracel; Forno comunal de Azoreiros; Forno comunal de Barracel; Forno comunal de Filgueiras; Forno comunal de Guillamil; Forno comunal de Nigueiroá; Forno comunal de Quilmelas; Forno comunal de Rosén; Forno comunal de Xuxá; Muíño de Barracel 1; Muíño de Barracel 2 (Rosén); Muíño de Filgueiras 1; Muíño de Flgueiras 2 (Filgueiras); Muíño de Rosén 1; Muíño de Rosén 2; Muíño de Rosén 3; Muíño de Xuxá 1; Muíño de Xuxá 2; Muíño de Xuxá 3; Muíño do Abeseiro (Barracel); Muíños de Guillamil 2 ^[1]
Lampaza. Casa e muíño en Lampaza; Forno comunal de Castrelo; Forno comunal de Gándara; Forno comunal de Lama de Paio; Forno comunal de Lampaza; Forno comunal de Padroso; Forno comunal dos Crespos; Muíño de Castrelo; Muíño de Lama de Paio 2; Muíño de Lampaza 2 ^[1]
Ordes. Conxunto de canastros de Forxás; Forno comunal das Raposeiras; Forno comunal de Celme; Forno comunal de Penelas; Forno comunal do Igrexario (Eidos de Limia); Forno comunal do Rial; Muíño da Peza (Anciviñal); Muíño das Regueiras (Amiadelo); Muíño do Rial ^[1]
Rairiz de Veiga. Conxunto de muíños da Praza da Moura; Forno comunal da Aldea do Muíño; Forno comunal de Currás; Forno comunal de Ludro; Forno comunal de Rairiz de Veiga; Forno comunal de Sainza de Abaixo (A Saínza de Arriba); Forno comunal de Sta Baia (Santa Baia); Muíño de Currás; Muíño de Lama de Paio 1; Muíño de abaixo (Aldea do Muíño); Muíño de arriba (Aldea do Muíño) ^[1]
Sabariz. Forno comunal da Pereira; Forno comunal de Sabariz ^[1]
Zapeaus. Forno comunal de Eidobispo; Forno comunal de Zapeaus ^[1]

Igrexas, capelas, cruceiros e petos de ánimas

Candás. Igrexa de Candás (Parroquial de San Martiño) ^[1]
Congostro. Cruceiro de Congostro 1; Cruceiro de Congostro 2; Igrexa de Congostro (Parroquial de Santa Mariña); Peto de Ánimas de Congostro ^[1]
Guillamil. Calvario e Viacrucis de Guillamil 1; Calvario e Viacrucis de Guillamil 2; Calvario e Viacrucis de Guillamil 3; Calvario e Viacrucis de Guillamil 4; Capela da Virxe das Neves (Nigueiroá); Capela da Virxe do O (Barracel); Capela de San Roque (Quilmelas); Capela de San Sadurniño (Rosén); Capela de Santo Antonio (Azoreiros); Cruceiro de Nigueiroá; Ermida de San Cibrao (San Pedro); Igrexa de Guillamil (Parroquial de Santo André); Necrópole da Capela de San Cibrao (San Pedro); Peto de Ánimas de Xuxá; Peto de ánimas na Vivenda en Filgueiras ^[1]
Lampaza. Capela de San Xurxo (Gándara); Igrexa de Lampaza (Parroquial de Santa María) ^[1]
Ordes. Capela de San Cristovo (Forxás); Capela de Santa Cristina (As Maus); Casa Gaión e capela (Martices); Igrexa de Ordes (Parroquial de Santa María) (O Igrexario); Peto de Ánimas do Igrexario (Eidos de Limia) ^[1]
Rairiz de Veiga. Capela da Virxe da Mercede (A Saínza de Arriba); Cemiterio parroquial de Rairiz de Veiga; Cruceiro de Rairiz de Veiga; Igrexa de Rairiz de Veiga (Parroquial de San Xoán); Peto de Ánimas da Sainza de Abaixo (A Saínza de Arriba) ^[1]
Sabariz. Cruz de Sabariz; Cruz de Sabariz (A Pereira); Igrexa de Sabariz (Parroquial de San Pedro) ^[1]
Zapeaus. Cruceiro de Zapeaus; Igrexa de Zapeaus (Parroquial de Santo Adrao) ^[1]

Fontes, lavadoiros e pontes

Candás. Fonte e lavadoiro de Candás; Fonte e lavadoiro de Outeiro de Candás ^[1]
Congostro. Fonte de San Miguel; Fonte e lavadoiro de Congostro; Lavadoiro de Congostro ^[1]
Guillamil. Fonte de Filgueiras 1; Fonte de Filgueiras 2; Fonte de Quilmelas 1; Fonte de Quilmelas 2; Fonte e lavadoiro de Azoreiros; Fonte e lavadoiro de Barracel; Fonte e lavadoiro de Nigueiroá; Lavadoiro de Guillamil ^[1]
Lampaza. Fonte de Castrelo; Fonte de Padroso; Fonte e lavadoiro de Crespos; Fonte e lavadoiro de Lampaza; Fonte e lavadoiro de Padroso; Lavadoiro de Gándara; Lavadoiro de Lama de Paio ^[1]
Ordes. Fonte da Elvira (Martices); Fonte de Celme; Fonte de Curro (Forxás); Fonte de Forxás; Fonte de Penelas; Fonte e lavadoiro As Raposeiras; Fonte e lavadoiro de Espiñeiro; Fonte en Ordes (Eidos de Limia); Pontella do Rial ^[1]
Rairiz de Veiga. A Presa/Ponte Catuxa (Vía XVIII) (A Saínza de Arriba); Fonte da Moura; Fonte de Ludro; Fonte de Rairiz de Veiga; Fonte de Santa Baia; Fonte e lavadoiro de Rairiz de Veiga ^[1]
Sabariz. Fonte da Pereira 1; Fonte da Pereira 2; Fonte de Sabariz; Fonte de San Pedro; Fonte e lavadoiro de Sabariz ^[1]
Zapeaus. Fonte e lavadoiro de Zapeaus ^[1]

Pazos, casas e edificios de interese

Candás. Casa reitoral de Candás ^[1]
Congostro. A Muralla Grande/Castelo de Celme (Monte Congostro); Casa de Antonio Castro (Congostro); Casa reitoral de Congostro ^[1]
Guillamil. Casa (Filgueiras); Casa (Nigueiroá); Casa grande (Azoreiros); Casa reitoral de Guillamil ^[1]
Lampaza. Casa reitoral de Lampaza ^[1]
Rairiz de Veiga. Casa de Rairiz 33 (Rairiz de Veiga); Casa de Rairiz 35 (Rairiz de Veiga); Casa grande en Rairiz 1 (Rairiz de Veiga); Casa grande en Rairiz 2 (Rairiz de Veiga); Casa reitoral de Rairiz de Veiga ^[1]
Sabariz. Casa (A Pereira); Casa do Médico (A Pereira); Casa na Pereira; Casa natal de Antón Tovar (A Pereira); Casa reitoral de Sabariz ^[1]
Zapeaus. Casa reitoral de Zapeaus ^[1]

Castros, mámoas e xacementos arqueolóxicos

Congostro. Castro de San Miguel; Mota do Penedo Grande 4 (Os Casares); Mota do Penedo Grande 5 (Os Casares) ^[1]
Guillamil. Castro de Guillamil; Castro de Rosén; Mámoa dos Chaos 1 (San Pedro); Mámoa dos Chaos 2 (San Pedro); Mámoa dos Chaos 3 (Quilmelas); Petróglifos das Mouchas (Espiñal); Petróglifos de Monte Calvo (Espiñal); Petróglifos do Corvo (San Pedro) ^[1]
Ordes. Mota do Penedo Grande 1 (Os Casares); Mota do Penedo Grande 2 (Os Casares); Mota do Penedo Grande 3 (Os Casares); Mámoa das Motas 1 (Os Casares); Mámoa das Motas 2 (Os Casares); Mámoa das Motas 3 (Os Casares); Mámoa das Motas 4 (Os Casares); Mámoa das Motas 5 (Os Casares); Mámoa das Motas 6 (Os Casares); Mámoa das Motas 7 (Os Casares) ^[1]
Sabariz. Mámoa do Outeiro da Mota (Sabariz) ^[1]

Outros elementos catalogados

Congostro. Mota do Picarro (Os Casares); Núcleo de Congostro ^[1]
Guillamil. Aira empedrada en Filgueiras 1; Baixorrelevo de Filgueiras; Conxunto de airas en Filgueiras; Núcleo de Nigueiroá; Vivenda e pasal elevado (Barracel); Vivenda en Filgueiras ^[1]
Lampaza. Castrelo de Lampaza ^[1]
Ordes. Escudo nobiliario da Peaguda; Vía Romana XVIII (Airavella) ^[1]
Rairiz de Veiga. Ara Romana (Rairiz de Veiga); Carretera dos Mouros (Vía XVIII) (As Maus); O Lombo (Vía XVIII) (Santa Baia); Prado de San Isidro (Toxo); Sartego medieval (Rairiz de Veiga); Solainas dos Salgados ^[1]
Sabariz. Sartego medieval/Sartego de Sabariz ^[1]

Outros puntos do mapa colaborativo

OpenStreetMap, un mapa elaborado por voluntarios, sinala estes lugares de interese na zona. Os datos poden estar incompletos ou desactualizados, e os puntos sen nome non se listan individualmente ^[2].

Congostro. Xacemento: Castro da Muralla Grande, Castro de San Miguel ^[2]
Guillamil. Xacemento: A Aldea do Couto, A Casiña, Dolmen de San Cibrao ^[2]
Lampaza. Xacemento: O Castro ^[2]
Rairiz de Veiga. Peto: 1 sen nome; Torre: Castelo da Saínza ^[2]

Rutas e paseos

A Ruta dos Muíños de San Miguel é un percorrido circular de 4,2 km, de preto de hora e media, polo máis en pista de terra e cunha subida suave. Parte e remata en Congostro, segue o regato de San Miguel, pasa por un primeiro muíño ao carón do rego das Penelas e por un segundo a uns 1,45 km, chega á aldea ben conservada de San Miguel (con canastros tradicionais), a un castro con vistas da Limia, á aldea rehabilitada de Santo André e remata nas eiras da Moa ^[3].

Ademais, o mirador de Congostro, onde estivo un castelo e só quedan unhas pedras, é parada recomendada ^[3]. Na Saínza, o campo da romaría, o castelo da Saínza e a carballeira coa Carballa da Rocha forman un paseo curto e fácil ^[3].

Turismo de Galicia describe a ruta de aves Riparia (40 km en coche, media xornada), que inclúe Rairiz de Veiga entre os concellos e fai parada nos prados de Ordes, zona de cría do avefría ^[4].