Encalados e encintados: a decoración de cal das casas da Limia

Nas aldeas da Limia, moitas casas de pedra amosan nas fachadas unha liña de cal entre as pedras (o encintado) e, nalgúns casos, figuras brancas ou coloreadas sobre o muro (o encalado). O investigador e fotógrafo Xosé Calleja documentou estas manifestacións da arte popular en varias aldeas para o seu blog As tradicións da Limia; esta páxina resume as súas observacións, que son interpretacións de autor e non unha catalogación oficial ^[1][2][3].

Para que serve o encintado

Cando se facían as casas, quen podía pagalo traballaba a pedra con canteiros e deixábaa regular (cantaría ou perpiaño); quen podía menos usaba pedras só medio traballadas, e os máis pobres, cachotes. En todos os casos, as xuntas entre as pedras enchíanse cunha masa de cal, area e lama, porque co mal tempo o vento empuxaba a auga da choiva polas fendas cara ao interior. Se a pedra é regular, o encintado é regular; se é irregular, o encintado é máis groso e acompaña as formas irrexulares. Cando o cachote é pequeno e difícil de encintar, recórrese a encalar todo o muro e só se deixan á vista as pedras de portas e xanelas, que son regulares ^[1].

Ademais da función protectora, os donos tiñan un criterio estético: queren que a casa «quede linda». Por iso aparecen encintados grosos arredor de xanelas e portas como decoración ^[1][3].

Motivos e interpretacións

Os encalados decorativos repiten unha serie de figuras que Calleja describe en positivo (a cal branca) e en negativo (o espazo sen cal):

• Cálices e círculos. Unha banda baixo o tellado con medios círculos, un círculo pequeno e un triángulo que forman un cáliz, con círculos entre medias. Aparece en Seiró, Cortegada e Trandeiras. Calleja suxire que pode ter un sentido relixioso (o cáliz e a hostia da misa) «ou non», e que a parte en negativo lembra as seteiras dun castelo ^[2][3][4].
• Columnas. En Cortegada o encalado percorre os catro muros dunha casa e forma «columnas» nos balcóns e nos cuñais, con capitel e un encintado superior que faría de arquitrabe ^[3].
• Rosas e flores. Rosas de catro ou seis pétalos dentro dun círculo (as chamadas «rosas celtas»), plantas enredadeiras en xanelas, flores de seis pétalos pintadas de azul en Reboreda e a «flor da vida» en San Martiño dos Peros ^{[1][3][4][5][6]}.
• Datas e iniciais. Letras en negativo, posiblemente as iniciais do dono, números de casa e, en San Martiño dos Peros, unha data (1932) no muro da antiga escola ^[5][6].
• Figuras. Nesa mesma antiga escola, un círculo que podería representar o sol e unha escena de dúas figuras con unha árbore que Calleja interpreta como Adán e Eva e a árbore do bem e do mal; compara o tema co retablo da igrexa de Laroá ^[6].

Aldeas documentadas

• Faramiñás (Porqueira): encintado irregular e encalado floral en dúas xanelas, en positivo e negativo ^[1].
• Seiró (Vilar de Barrio): bandas de medios círculos, cálices e círculos na fachada dunha casa que foi taberna; fotografado en 2016 e revisitado en 2021 ^[2].
• Cortegada (Sarreaus): cálices, columnas e unha fachada con dúas rosas, cuxo encintado foi substituído por cemento ^[3].
• Trandeiras (Xinzo de Limia): encintados illantes e decorativos, columnas encaladas e dúas casas con cálices, círculos e rosas; está preto do convento do Bon Xesús ^[4]. Véxase Convento do Bon Xesús.
• Reboreda (Porqueira): xanelas con círculos e cuñas, e dúas fachadas con encalados pintados ^[5].
• San Martiño dos Peros (Baltar): a antiga escola, con data, círculo e escena figurativa ^[6].

Conservar o que queda

As fotografías mostran como moitos encalados se perderon (obras de tellado, cemento, falta de mantemento). Calleja destaca o bo estado dalgúns e pide valorizalos como parte da arquitectura popular limiá ^[1][3][4]. Véxase tamén A etnografía da Limia.

Preguntas frecuentes

Ligazóns

• Patrimonio da Limia
• A etnografía da Limia
• Patrimonio etnográfico de Rairiz de Veiga
• Porqueira

Fontes

1. Xosé Calleja, «Encalados en Faramiñás. Porqueira», As tradicións da Limia, 26/12/2020. https://tradicionsdalimia.es/encalados-en-faraminas-porqueira/
2. Xosé Calleja, «Encalados e encintados en Seiró, Vilar de Barrio», As tradicións da Limia, 24/08/2021. https://tradicionsdalimia.es/encalados-e-encintados-en-seiro-vilar-de-barrio/
3. Xosé Calleja, «Encalados e encintados en Cortegada», As tradicións da Limia, 10/04/2022. https://tradicionsdalimia.es/encalados-e-encintados-en-cortega-a-limia-reportaxe-fotografica/
4. Xosé Calleja, «Encalados e encintados en Trandeiras», As tradicións da Limia, 17/11/2022. https://tradicionsdalimia.es/encalados-e-encintados-en-trandeiras-a-limia-reportaxe-fotografica/
5. Xosé Calleja, «Encalados e encintados en Reboreda. Porqueira», As tradicións da Limia, 12/12/2023. https://tradicionsdalimia.es/encalados-e-encintados-en-reboreda-porqueira/
6. Xosé Calleja, «Encalados na antiga escola de San Martiño dos Peros», As tradicións da Limia, 06/04/2024. https://tradicionsdalimia.es/encalados-na-antiga-escola-de-san-martino-dos-peros-concello-de-baltar/