Lenda

Palabras de San Xoán, o Couto Mixto, Celme e os túneles: outras lendas e crenzas da Limia

As «Palabras de San Xoán retorneadas», o conxuro numérico que vence o demo e a súa versión limiá; a lenda fundacional do Couto Mixto, o castelo de Celme e os nobres de Congostro, o ciclo da moura antropófaga e os túneles entre torres.

As Palabras de San Xoán retorneadas

As «palabras de San Xoán» son un conxuro numérico, do 1 ao 13, que se empregaba para espantar o demo ou as meigas cando se presentaban fisicamente para levar a unha persoa. A versión máis antiga ten unha introdución: a un mozo que viña do muíño aparecéuselle o demo e díxolle «se non me dis as palabras de San Xoán lévote comigo». Se o mozo as recitaba sen equivocarse, o demo desaparecía cunha gran explosión ^[1].

É unha forma de literatura oral moi estendida por Europa: coñécense versións xudías, latinas e orientais. A primeira galega recolleuna Bernardo Barreiro en 1885, incompleta. As versións galegas engaden un número, o 13, quizais por influencia xudía, e substitúen en moitos casos o «Deus» europeo polo sol e a lúa. Escoller San Xoán como protagonista ten sentido: a noite de San Xoán é a data máis importante da tradición galega para espantar demos e meigas, e o solsticio de verán coincide co culto ao sol que as palabras comezan e rematan nomeando ^[1].

Calleja compara tres versións ^[1]:

N.º	Europea	Galega tipo	Limiá
1	Deus	O sol e a lúa	O sol e a lúa
2	As dúas táboas de Moisés	As dúas táboas de Moisés	«Taboíña do meu ser»
3	Os tres Patriarcas ou a Trindade	Os tres Patriarcas	Os tres Patriarcas
4	Catro Evanxelistas	Catro Evanxelistas	Catro Evanxelistas
5	As cinco chagas	As cinco chagas	As cinco chagas
6	Seis cirios ou candeeiros	Seis cirios	Seis cirios
7	Sete sacramentos	As sete lámpadas	As sete lámpadas
8	Oito benaventuranzas	As oito portas do paraíso	As oito portas do paraíso
9	Nove coros de anxos	Nove coros de anxos	Nove coros de anxos
10	Dez mandamentos	Dez mandamentos	Dez mandamentos
11	Once mil Virxes	Once mil Virxes	Once mil Virxes
12	Doce Apóstolos	Doce Apóstolos	Doce Apóstolos
13	(non existe)	As trece raíñas do sol	As trece raíñas do sol

Na versión limiá o demo interpela unha moza, á que chama «esposa mía», e ela responde «esposa tuya no, pero de Dios sí»; «taboíña do meu ser» é probablemente unha deformación oral de «táboas de Moisés». O conxuro empeza «A la una el sol más claro que la luna» e remata, despois de cada número, repetindo a fórmula «por onde Cristo vai e vén, a súa casa santa de Jerusalén» ^[1]. É tamén un exercicio de memoria: recitábase moitas veces para que os oíntes aprendesen as palabras e probasen a memoria de quen as dicía, que se expoñía ao escarnio se fallaba ^[1].

A lenda fundacional do Couto Mixto

O Couto Mixto (Santiago de Rubiás e Rubiás dos Mistos, en Calvos de Randín, e Meaus, en Baltar) foi unha pequena «república» histórica entre Galicia e Portugal. A lenda di que unha raíña de Portugal fuxida e embarazada foi acollida polos veciños do Couto cando lle viñeron as dores do parto; en agradecemento, cando Portugal gañou a guerra, concedéuselles a independencia ^[2]. A bibliografía citada pola fonte é L. M. García Mañá, Couto Mixto, unha república esquecida (Xerais, 2005) ^[2].

O castelo de Celme e os nobres de Congostro

Cóntase que algunhas familias nobres de Congostro, a aldea ao pé do castelo de Celme (Rairiz de Veiga), se alzaron contra o poder real e usaron as pedras do castelo para as súas casas. O miradoiro do castelo de Celme ofrece vistas sobre Congostro ^[3].

O ciclo da moura antropófaga

Segundo Rafael Quintía Pereira (Análise estrutural e simbólica do mito da Moura, 2015), hai catro contos galegos de moura que come unha nena, e tres son da Limia: o Castro de Cerdeira (recollido por Aparicio Casado), o monte Cantariña (Risco) e o Penedo da Moura de Trandeiras (Taboada Chivite). A estrutura repítese: a nena pastora, o agasallo, o segredo, a nai que obriga a confesar, a desaparición e a resposta en verso desde o fondo da terra ou do pozo. Na Limia hai variantes en Treboal (Covelas), Monte do Castelo (Os Blancos), Moreira (Xinzo), Picos (Sandiás), Cantariñas (Laioso) e Trandeiras; o Castro de Cerdeira non se puido identificar ^[2]. Véxase Mouros e mouras da Limia.

Os túneles entre as torres

Nun comentario de 2010, Víctor Pérez resumiu o imaxinario da comarca: «¿Que sería da Limia sen as cidades asolagadas, os túneles que comunicaban as torres, a raíña loba…?» ^[4]. Véxanse A Torre do Castro, Xinzo de Limia e Vilar de Barrio.

Ligazóns

Fontes

Xosé Calleja López, «As palabras de San Xoán retorneadas», As tradicións da Limia, 01/03/2019. https://tradicionsdalimia.es/as-palabras-de-san-xoan-retorneadas/
«Couto Mixto, Santiago e Rubiás», Fronteira Esquecida Limia-Lima; «Tres contos de mouras e mouros», As tradicións da Limia, 12/05/2021. https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/couto-mixto-santiago-e-rubias/
«Miradoiro do Castelo de Celme», Fronteira Esquecida Limia-Lima; cita C. Ramírez, «Celme, enclave casi portugués», La Voz de Galicia, 20/05/2011. https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/miradoiro-do-castelo-de-celme/
Comentario de Víctor Pérez (2010) a «A traizón da torre de Sandiás», Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=12&id=1038