A Lagoa de Antela hoxe: areeiras, Gomareite, Casa da Lagoa e restauración

Que queda da Lagoa de Antela: charcas de areeiras, a Veiga de Gomareite recuperada pola SGHN, a Casa da Lagoa de Sandiás e o compromiso de restaurar polo menos 500 hectáreas no Plan Estratéxico de Humidais 2030.

Gomareite recuperada: 20,5 ha (Vilar de Barrio)
Compromiso oficial: restaurar polo menos 500 ha no Plan Estratéxico de Humidais 2030
Centro de interpretación: Casa da Lagoa (Sandiás)
Entidades: SGHN, SGO e SEO/BirdLife

A Lagoa de Antela hoxe non existe como lago, pero a Limia conserva restos de auga e de vida que se poden visitar e que apoian un movemento, cada vez máis amplo, para recuperar parte do humidal. Esta páxina recolle o que queda, quen o está recuperando e en que punto está a proposta de restauración.

As areeiras de Sandiás: charcas por accidente

Desde 1972 abríronse explotacións de area en Sandiás e Xinzo de Limia na zona da antiga lagoa; moitas das pequenas lagoas resultantes foron abandonadas ao terminar a extracción ^[4]^[5]. A Consellería de Medio Ambiente iniciou un proxecto de recuperación da biodiversidade, e un cartel na zona agradece a colaboración dos industriais da contorna: moitas areeiras abandonadas amosan hoxe unha riqueza biolóxica semellante á dun recuncho da extinta lagoa ^[4]. A web xinzodelimia.eu fotografou 16 especies nas charcas, entre elas a garza real, a cegoña branca, o mergullón pequeno, a folosa grande, o lavanco e a rá verde ^[6] (véxase Charcas e aves da Lagoa de Antela).

Na visita guiada de febreiro de 2025 describíronse tres lugares: a «Poza das Conícoras», unha charca areeira entre Vilar de Santos e Sandiás sobre a que se asinou un acordo de custodia do territorio; o observatorio ornitolóxico 2 das Areeiras de Sandiás ou «Casa dos Terróns», nome que alude ás «felpas» feitas con terra e raíces do bión; e a Veiga de Gomareite ^[2].

A Veiga de Gomareite

En Vilar de Barrio, na zona norte-nordeste da antiga lámina de auga, a Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN) recupera desde 2014, cun acordo con un gandeiro local de vacún en extensivo, 20,5 hectáreas de veiga como humidal temporal; os traballos amplíanse a outras 5 hectáreas veciñas ^[1]. Segundo o dossier de Greenpeace, a intervención protexe arredor do 25 % da poboación mundial do cardo Eryngium viviparum e un terzo da poboación galega reprodutora de avefría, e dá descanso e alimento a unhas trinta especies de aves acuáticas migratorias ^[1]. A reportaxe de El País de 2025 presenta esta recuperación como obra, en parte, das vacas dun gandeiro local ^[7].

A Casa da Lagoa

En 2008, cando se cumpriron cincuenta anos do comezo das obras de desecación, o Concello de Sandiás abriu a Casa da Lagoa (Centro de Interpretación da Lagoa de Antela), que percorre a formación da lagoa, o seu desecamento e a recuperación ambiental das antigas areeiras ^[5]. Está na Praza de Dona Irene, 2, en Sandiás (Santo Estevo) ^[8], e é o lugar onde se celebraron as xornadas de 2025 sobre a lagoa ^[2]^[3]. Un blog divulgativo de Galicia Máxica sitúa as areeiras no sur da antiga lagoa desde 1972 e calcula que ocuparon unhas 250 hectáreas, hoxe moitas delas abandonadas ^[9].

O compromiso de restaurar 500 hectáreas

En febreiro de 2021, a ministra de Transición Ecolóxica anunciou a intención de restaurar parcialmente Antela, La Nava e La Janda, as lagoas desecadas polo franquismo; en decembro de 2022 o BOE publicou o Plan Estratéxico de Humedales a 2030, que inclúe restaurar como mínimo 500 hectáreas da Lagoa de Antela e do seu contorno ^[2]. SEO/BirdLife reclamou en febreiro de 2025 que se iniciasen os traballos previos ^[2]. En novembro de 2025, a xornada «Redescubrir Antela: a memoria e o futuro do gran humidal galego» concluíu que hai que restaurar a superficie orixinal na maior medida posible, de forma coordinada e participativa, e lamentou o atraso do Ministerio ^[3].

Sobre a viabilidade, o relatorio de Diego Rodríguez Vieites (Sociedade Galega de Ornitoloxía) sostén que a lagoa podería restaurarse en só un ano; os beneficios irían á natureza e ás comunidades locais, con emprego en gandaría extensiva e turismo verde, e as persoas agricultoras das terras a recuperar poderían ser indemnizadas ou reubicadas noutras parcelas ^[2]. Un intento anterior de restauración parcial, en 2001, buscaba a cobertura do programa MAB da UNESCO e fracasou antes de esbozar un plan ^[1]. Esta é unha posición das entidades conservacionistas; os testemuños de parte dos veciños, que ven a desecación como beneficiosa, están en Memoria e testemuños.

O lume nas turbeiras (2017)

No contorno da antiga lagoa houbo un incendio en marzo de 2017 cuxo lume continuou baixo terra nas turbeiras once meses despois; a asociación Amigos das Árbores da Limia reclamou que se apagase, porque ao arder as turbeiras perden capacidade de reter auga e deixan de nutrir os regatos, e ao secar liberan CO₂ ^[11].

Un compromiso de tres lagoas

Antela estaba, segundo Ecoticias, entre as tres lagoas interiores máis grandes da península, xunto con La Janda (Cádiz) e La Nava (Palencia), e as tres foron desecadas no século XX para a agricultura intensiva. O Ministerio para a Transición Ecolóxica anunciou en 2021 o compromiso de restauralas; Ecoticias informa de que se recuperaron unhas 20 hectáreas en Antela e case 400 na Nava, mentres que na Janda os avances son mínimos ^[12].

Que ver e como chegar

Os lugares máis doados de visitar son a Casa da Lagoa, en Sandiás, e as areeiras, con observatorios de aves ^[2]^[5]. Para a historia, véxase A desecación da Lagoa de Antela.