Prehistoria e castros da Limia

Os castros da Limia e os monumentos megalíticos que os preceden son a primeira páxina da historia da Limia. A chaira de Antela, cos seus montes arredor, ofreceu auga, pasto e minerais como o estaño, e iso deixou pegadas desde a Prehistoria recente ata a chegada de Roma.

Megalitos e primeiros poboadores

A tradición local fala de palafitos na Lagoa de Antela, e a antiga web xinzodelimia.eu recollía achados de pilotes carbonizados e puntas de frecha que se relacionaban con poboados lacustres ^[6]. O Concello de Rairiz de Veiga menciona tamén restos de palafitos na Veiga, o xacemento de Monte Albán (Sabariz), escavado por López Cuevillas, e cerámica campaniforme no Risco ^[7]. Son datos que conviría revisar con estudos arqueolóxicos actuais.

O monumento máis visible é a Pedra Alta de Antela, un menhir que fai de linde entre Cortegada (Sarreaus), Bóveda (Vilar de Barrio) e A Abeleda (Xunqueira de Ambía). Estivo soterrado ata 1975, cando un labrego deu con el, e en 1986 colocouse sobre unha plataforma ^[2]. Leva cruces e inscricións medievais que, segundo Tomás Vega, poderían ser dos séculos IX a XII, o que suxire que a Igrexa tentou cristianizar un vello lugar de culto; Edelmiro Martínez Cerredelo recolle tamén as lendas da Virxe ou da moura que traían a pedra na cabeza ^[8].

Bronce: as armas de Roufeiro

En 1911 o «Boletín de la Comisión de Monumentos de Orense» (cita) deu a coñecer un depósito de armas de cobre do Bronce Inicial atopado en Roufeiro (Sarreaus), gardado nunha ola hoxe perdida; López Cuevillas comparouno coas armas da cultura do Argar ^[1]. Na mesma contorna, o regato do Roupeiro serviu para lavar estaño e volframio ata mediados do século XX ^[1].

Os castros

A Limia está rodeada de castros. García Valdeiras describe A Cidá do Monte do Viso (Nocelo da Pena, Sarreaus), con murallas de máis de 4 m e uns 100 m de diámetro, que despois tivo unha longa ocupación romana ^[1]. O castro de Bóveda (Vilar de Barrio) é un dos máis extensos: nas sondaxes de agosto e setembro de 2021, dirixidas por Martiño Vázquez (Xeitura), apareceron parte da muralla orixinal, ánfora romana e indicios de fundición de ferro e bronce ^[3]. Gciencia recolle que as sondaxes da cooperativa Xeitura, dirixidas polo arqueólogo Martiño Xosé Vázquez, atoparon na parte alta do Monte do Castelo parte dunha muralla ciclópea e cabanas circulares castrexas, e ao pé do castro un recinto monumental delimitado por un pequeno valado; os achados indican un poboado de máis de 2.000 anos e unha extensión superior ás 15 ha, que obriga a ampliar a área de protección do Catálogo do Patrimonio Cultural de Galicia, e algún material apunta a unha rede comercial co Mediterráneo en época romana ^[11]. Rebeca Blanco Rotea (USC) e João Fonte (Exeter) detectaran en 2018, por prospección xeoespacial arredor da antiga lagoa, un recinto distinto do castro, e o equipo analiza se o lugar tivo ocupación tardía e medieval; Jorge Sanjurjo (Universidade da Coruña) tomou mostras para datar as estruturas por luminiscencia (OSL), con traballos promovidos polo Concello e financiados pola Deputación ^[11].

Na ladeira norte do Larouco, o Outeiro de Baltar é excepcional: un estudo publicado en 2022 identificou escouras de fundición de estaño e de produción de bronces con casiterita local, algo moi pouco común na Idade do Ferro ^[4]. Nas inmediacións de Escornabois (Trasmiras) hai outro castro galaico-romano, que García Valdeiras identifica coa villa Scornaboves do tombo de Celanova ^[1].

A arracada de Vilar de Santos

A peza máis famosa da cultura castrexa limiá é a arracada de ouro de Vilar de Santos. Atopouna por casualidade Benito Saburido en 1924, a uns 2 m de fondo, mentres se abría un desaugadoiro. É de ouro de río, ten cinco campánulas e un pequeno pato en vulto redondo, e pasou ao Museo Arqueolóxico de Ourense despois de que a Comisión de Monumentos non lograse mercala ^[5]. O Museo da Limia, en Vilar de Santos, garda unha réplica e lembra que o seu dono puido ser un habitante do castro de Saa ^[9].

A historia continúa en Os límicos e a romanización; a Pedra Alta e os castros tamén aparecen nas curiosidades históricas e no capítulo dedicado á Idade Media e as torres, que moitas veces se ergueron sobre vellos castros.

Fontes

1. García Valdeiras, Manuel. «O Forum Limicorum». Minius IX, pp. 39–50. https://revistas.uvigo.es/index.php/mns/article/download/2984/2773/5946
2. «Pedra Alta de Antela». Galipedia (CC BY-SA 4.0). https://gl.wikipedia.org/wiki/Pedra_Alta_de_Antela
3. Fronteira Esquecida. «Castro de Bóveda» (04-10-2021). https://fronteiraesquecida.eu/?p=3549
4. Figueiredo, E.; Rodrigues, A.; Fonte, J. et al. «Tin and bronze production at the Outeiro de Baltar hillfort (NW Iberia)». Minerals 12(6):758, 15-06-2022. https://novaresearch.unl.pt/en/publications/tin-and-bronze-production-at-the-outeiro-de-baltar-hillfort-nw-ib/
5. Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense. «Peza do mes: A arracada de Vilar de Santos», maio de 2004. https://musarqourense.xunta.gal/sites/default/files/doc/peza_mes/2004/5/pm_2004_05_gal96.pdf
6. xinzodelimia.eu. «Historia» (captura de 01-01-2008). http://www.xinzodelimia.eu/historia.htm — Wayback: https://web.archive.org/web/20080101052645/http://www.xinzodelimia.eu:80/historia.htm
7. Concello de Rairiz de Veiga. «Historia». https://www.rairizdeveiga.es/gl/concello/historia
8. Martínez Cerredelo, Edelmiro. «O menhir da Pedra Alta da Antela». Historia de Xinzo, 02-08-2018. https://historiadexinzo.wordpress.com/2018/08/02/o-menhir-da-pedra-alta-da-antela/
9. Museo Etnográfico da Limia. «Historia do Museo». https://museodalimia.com/historia-do-museo/
10. «[Prehistoria / castrexa] Mámoas e castros: mámoas en Monte Meau e no Forno da Tagurra, e castros na Cidade de San Vitorio, Penas Altas e A Picoña. Fonte: https:». https://gl.wikipedia.org/wiki/Calvos_de_Rand%C3%ADn
11. Gciencia, «Como vivían hai 2.000 anos? Atopan o xacemento dun poboado en Vilar de Barrio». https://www.gciencia.com/retro/como-vivian-hai-2-000-anos-atopan-o-xacemento-dun-poboado-en-vilar-de-barrio/