Historia da Limia

A Inquisición e a Casa de Santana de Sandiás

Como chegou a Inquisición a Galicia (tribunal de Santiago, 1574) e como o linaxe dos Santana de Sandiás, con ramas en Potosí e na Limia, serviu o Santo Oficio nos séculos XVII e XVIII como símbolo de estatus e fidalguía.

Tribunal da Inquisición de Galicia: Santiago de Compostela, 1574
Linaxe: Casa de Santana, Sandiás (Coto de Sandiás)
Cargos: familiares, notarios e alguaciles maiores do Santo Oficio
Fonte principal: estudo de Luis Pazos Bande, publicado en Historia de Xinzo

Esta páxina resume un estudo do investigador Luis Pazos Bande (finado antes de 2021, con traballos publicados póstumamente por Edelmiro Martínez Cerredelo), que seguiu durante anos a historia da Casa Grande de Santana, en Sandiás. O seu traballo reúne documentos do Arquivo Histórico Nacional, da Real Chancillería de Valladolid e protocolos familiares para amosar a relación do linaxe Santana e das familias aliadas coa Inquisición, tanto en América como na Limia ^[1].

Como chegou a Inquisición a Galicia

O tribunal da Inquisición de Galicia, o de Santiago de Compostela, foi o último en establecerse. Segundo o estudo, a cronoloxía dos tribunais foi: Aragón (1233), Sevilla (1480), Córdoba (1482), Xaén (1483), Toledo (1485), Valencia e Zaragoza (1484), Murcia, Teruel e Valladolid (1485), Llerena (1500), Canarias (1504), Logroño e Cuenca (1512), Granada (1526) e, por último, Santiago en 1574, despois de dous intentos fallidos entre 1520 e 1562 ^[1]. O autor recolle unha cantiga popular que se recitaba en voz baixa («Quen entra na Inquisición sempre sae chamuscado») e o refrán da época: «Co rei e coa Inquisición, chitón» ^[1].

Un cargo que daba estatus

O estudo subliña a «aristocratización» dos cargos do Santo Oficio: ser familiar, notario ou alguacil maior da Inquisición daba prestixio social e rendas, pola exención de impostos. Nas informacións de fidalguía e limpeza de sangue, a pertenza ao Santo Oficio aparecía en primeiro lugar, antes que os títulos universitarios ou nobiliarios. Tanto na rica Potosí como na «triste e austera» Limia, un cargo así significaba un estatus respectado e temido ^[1].

Os Santana de Sandiás e o Santo Oficio

En Potosí. Luis Fernández Barja, avó materno de Juan de Santana y Otalora, foi familiar e alguacil maior da Inquisición de Potosí; o pai, Alonso de Santana, foi escribán público e secretario e notario do Santo Oficio, e outorgou poderes desde Potosí en 1614; Juan de Santana y Otalora tivo o título de alguacil maior. Segundo frei Felipe de la Gándara (1662), Juan de Santana, señor da Casa de Santana na Limia, foi patrón do Colexio da Compañía de Xesús de Ourense ^[1].
Na Limia. Alonso de Santana Vilariño, medio irmán de Alonso, foi xuíz do Coto de Sandiás, familiar e notario do Santo Oficio e figura nunha lista de familiares de Galicia de 1641 (rexistro de 1641, «Alonso de Sta Ana en La Limia, fga de Sandianes, de edad de 36 años» (cita)); encabeza poderes dos veciños de Sandiás en 1650 e 1651. Bartolomé de Santana y Noboa, abade de Randín en 1648, tamén aparece nos documentos ^[1].
Fidalguía. Juan e Alonso de Santana obtiveron na Real Chancillería de Valladolid, entre 1619 e 1623, a Real Carta Executoria de Fidalguía, confirmada en 1633-1634 con testemuñas en Madrid, Oñate, Cáceres e Allariz, que declaran que a familia serviu a Inquisición xeración tras xeración ^[1].
Arquivo familiar. O inventario de 1784 dos papeis enviados de Madrid a Santana, tras a morte de Francisca de Paula Santana Sarmiento de Sotomayor, rexistraba os títulos de familiar de Luis Fernández Barja e de alguacil maior de Juan de Santana y Otalora, hoxe perdidos ^[1].

Familias aliadas

Arze y Calderón. Ligados aos Santana por un matrimonio de arredor de 1765. Toribio de Arze y Calderón foi párroco de Sandiás e, desde 1711, cóengo da catedral de Ourense; en 1721 solicitou ser comisario provincial da Inquisición en Ourense e foi admitido. Pedro de Arce Calderón, notario do segredo do tribunal de Galicia, foi investigado entre 1643 e 1646 por quedar con diñeiro e obxectos confiscados a acusados ^[1].
Sarmiento de Sotomayor. Francisco Sarmiento de Sotomayor, cabaleiro da Orde de Santiago, foi nomeado en 1639 alguacil maior da Inquisición de Lima; o seu proceso por abuso de poder en Cuzco data de 1640. A súa filla Ángela casou con Juan de Santana ^[1].
Marqués de Santa Cruz de Rivadulla. En 1767 solicitou unha praza de depositario de pretendentes no tribunal de Santiago ^[1].
Piña. O estudo cita a Antonio de Piña y Hermosa como posible parente de Alonso de Piña, cóengo e chantre da catedral de Ourense e fundador do mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras; véxase Convento do Bon Xesús ^[1].

Un brasón co emblema da Inquisición

No Pazo do Telleiro, tamén en Sandiás, o escudo barroco da fachada inclúe as armas da Inquisición porque un antepasado da familia Avalle fora familiar do Santo Oficio, outra mostra da importancia do cargo; véxase O Pazo do Telleiro.