Entroido de Xinzo de Limia

Vocabulario da Pantalla: partes, rizos e procesos de elaboración

Os nomes das partes da Pantalla de Xinzo (corno, rizo, faldón, barba, fleco, pano picado) e dos procesos de elaboración (empapelar, esgazar, engrudo, debullar, aplomar, embolar), segundo o glosario que recolleron Justo Gude e Pepe Calleja.

Quen estuda a Pantalla pronto descobre que cada parte e cada paso da súa elaboración ten un nome propio que só se transmitía de palabra. Xosé «Pepe» Calleja López, autor do blog As tradicións da Limia, recolleu en torno a un glosario que preparou Justo Gude os nomes das partes e dos procesos, e advirte de que é posible que non estean todos, pero si os que se empregaron durante anos. O obxectivo, di, é que non se perdan: «do coñecemento vén o respecto» ^[1]. Esta páxina completa a de anatomía da Pantalla co vocabulario.

As dúas grandes partes

A Pantalla elabórase en dúas pezas que se fan por separado ata que se xuntan: a cara e o corno, tamén chamado cucurucho ^[1].

O corno

Pantalla: cada un dos dous lados do corno, onde se pintan os motivos astrais, que son esenciais ^[1].
Borde: a fita que percorre todo o perímetro do corno; pode ser de varias cores e busca destacar do fondo ^[1].
Faldón: o espazo máis ancho do borde na parte inferior, onde se cose o trapo ^[1].
Corte: o triángulo da parte traseira que axusta a máscara ao tamaño da cabeza. Vai cosido con fío de cánabo e nas pantallas de nenos e adolescentes pode descoserse e adaptarse ^[1].
Triángulo: peza separada de cartón que une o corno e a cara por riba dos ollos; é complicada de coser, pero dá consistencia á máscara ^[1].
Rizo: a peza circular da parte dianteira, por riba da cara. Segundo a súa forma distínguense o tipo primitivo (pequeno, co círculo cara adiante), o antigo (pequeno, con tendencia a caer), o tradicional (máis voluminoso e enrolado en si mesmo), o Julio Villarino (estreito, non circular, con caída), o lingua (moi longo e estilizado) e o Quique Suárez (longo e máis ancho, enrolado sobre o triángulo) ^[1].
Orellas: de feltro da aba do sombreiro (ás veces de cartón), co corno (punta negra), a media (onde se pintan os puntiños, vermellos e negros sobre todo), os galóns (liñas horizontais de cor) e a base, pintada de negro ^[1].
Pano: a tea cosida a todo o perímetro do corno, azul claro ou vermella segundo a cor da capa. Vai sempre picado: buratos en forma de rombo e flores de catro, seis ou oito pétalos con botón central, feitos con dobreces e tesoira ^[1].

A cara

Ao collela, primeiro mírase por fóra e despois o interior, para ver o corte do sombreiro e así identificar o artesán ou, polo menos, o modelo ^[1].

Papo: a parte baixa da cara. A parte visible é a barba, con ondulacións laterais (patillas) e unha central (queixo), e ás veces correas horizontais que as unen ^[1].
Fleco ou gorla: esconde a gorxa de quen leva a máscara; non debe ser moi longo para non tapar o pano de cabeza que as Pantallas levan no colo ^[1].
Bigote: sempre negro, pintado ou de feltro ou madeira pintados ^[1].
Ollos: han de permitir ver, porque a visibilidade coa máscara é reducida; adoitan pintarse de vermello por dentro, con ou sen pestanas segundo o artesán ^[1].
Coloretes: dous círculos vermellos entre os ollos e o bigote ^[1].
Cellas: sempre negras, polo bordo da pálpebra superior ^[1].
Nariz: tradicionalmente triangular ou circular, con un só burato; desde hai uns anos leva tabique e dous buratos ^[1].
Boca: sempre vermella; o corte do sombreiro decide o tamaño e a separación dos beizos ^[1].

Os termos do oficio

Empapelar: cubrir toda a máscara de papel de xornal (evitando partes con fotos, satinadas ou moi coloridas). O sombreiro, o cartón do corno e as orellas empapélanse por separado e despois cósense ^[1].
Esgazar: cortar o papel seguindo a dirección natural das fibras para que quede uniforme ^[1].
Engrudo: a cola de fariña e auga con sal ou azucre, quentada ao lume para que non faga grumos ^[1].
Enchoupar: empapar o papel con engrudo para que se pegue ben ^[1].
Vinchocas: burbullas de aire entre o papel e o cartón ou o sombreiro, un defecto que hai que evitar ^[1].
Remendos: as marcas do papel que a pintura deixa á vista; unha Pantalla con moitos é unha Pantalla remendada ^[1].
Birolla: a Pantalla que sae torta por non empapelar a cara de xeito simétrico, sobre todo nos ollos ^[1].
Afiado: o corte polo interior do cartón, antes de coser as dúas partes do corno, para que unan ben e o borde quede en punta ^[1].
Enfiar: coser o corno sen que se noten as marcas; se quedan, chámanse costelas ^[1].
Debullar: cortar cunha navalla os defectos do empapelado para volver empapelar por riba ^[1].
Aplomar: unir cara e corno coidando que o rizo quede centrado coa cara ^[1].
Embolar: meter a presión bolas de papel no interior do corno, cara ao rizo, para que non se afunda de ano en ano ^[1].