Entroido de Xinzo de Limia

O manturreiro e o Entroido de Boado

O Entroido de Boado (Xinzo de Limia) e o seu manturreiro, a máscara nocturna que asustaba nas casas: traxe, accións, a corda con Pidre e a recuperación pola asociación Tras-la-Xas, segundo Camilo Vila García (2010).

Onde: Boado (Xinzo de Limia)
Máscara: Manturreiro (manturrieiro)
Traxe: Manturria, carapucho, cinto, pau e cesto
Estudo: Camilo Vila García, 2010

O manturreiro (nas actas, manturrieiro) é a máscara máis temida do Entroido de Boado, parroquia do concello de Xinzo de Limia. Camilo Vila García estudou a máscara e todo o Entroido da aldea na comunicación «O manturreiro no entroido en Boado», publicada nas actas do III Congreso de Patrimonio Etnográfico Galego, titulado O ciclo do entroido: de práctica social comunitaria a obxecto de estudo etnolóxico (Ourense, Deputación de Ourense, 2010, páxinas 65–72) ^[1]^[2]. O texto íntegro da comunicación, reproducido co permiso do autor, está en O manturreiro no entroido de Boado: texto íntegro. Esta páxina resume ese traballo e a descrición complementaria do blog As tradicións da Limia ^[3].

Boado e a asociación Tras-la-Xas

Boado é unha aldea a uns tres quilómetros de Xinzo, rexada polos ríos da Bea e Limia. O autor propón que o topónimo veña dunha raíz céltica que significaría «auga parada, charca, fonte», dado que na aldea hai arredor de vinte fontes e mananciais. No momento do estudo vivía alí un centenar de persoas, máis da metade maiores de 65 anos, e vivía sobre todo da agricultura (pataca e cereal) ^[2].

O traballo nace da Asociación Cultural, de Desenvolvemento Rural e Promoción do Camiño de Santiago «Tras-la-Xas», creada oficiosamente na primavera de 2007 e oficialmente en 2008, que aproveita o paso do Camiño Portugués e recupera recursos etnográficos como un forno centenario que pasou a ser o eixo da vida social da aldea (magosto, Noiteboa dos Mozos, Noite de Reis, concurso da pataca máis grande e, ao final, o Entroido) ^[2]. Sobre o Camiño, véxase O Camiño de Santiago pola Limia.

O Entroido de Boado ao longo do século XX

Segundo as lembranzas dos veciños, o Entroido existía en Boado antes da Guerra Civil, con festas os dous domingos anteriores á Coresma. Prohibido polo franquismo ata 1955, renaceu en 1942 como festa rural e caseira, con disfraces e animación feitos na casa; do de 1950 aínda se lembra que tivo sona en toda a comarca. Cando se levantou a prohibición, o de Boado entrou en declive: a oferta de Xinzo era moito maior e a volta dos emigrantes, a partir da segunda metade dos sesenta, inclinou a xente cara a un Entroido máis masivo. O señor Silvestre, que sostiña a festa tocando na Aira dos Moitos, xunto ao cruceiro, deixou de tocar, e os tocadiscos substituíron os gaiteiros e as lateiras que tocaban en latas de pemento. O último testamento representado en Boado foi o de 1981 ^[2]. O autor ve na pantalla de Xinzo un símbolo da festa, pero tamén unha forza centralizadora que foi acabando cos entroidos das aldeas ^[2].

O ciclo do Entroido

Domingo corredoiro, fareleiro ou das chirnas. Comezaba cunha misa e cun gran lume entre o cruceiro e a Aira dos Moitos; o xogo consistía en manchar a xente con chirnas (restos de leña medio queimada), cinza ou farelos e en saír limpo, con refuxio nunha parede de pedra ^[2].
A semana de asustar. Os vellos das chocas corrían a aldea con chocas ao redor do lombo e, pola noite, os mozos asustaban sobre todo as rapazas casadeiras, ás veces simulando ser ladróns; así naceron lendas como a do fiadeiro asaltado ^[2].
Domingo de Entroido. Misa, e despois a visita da xente das aldeas veciñas (Pena, Soutelo e, sobre todo, Pidre), aos que os de Boado recibían de feas; no mesmo día ían ben vestidos os visitantes ^[2].
Luns. Día tranquilo; só pola noitiña saían os máis atrevidos, que podían entrar nos teares das mozas e nas cociñas ^[2].
Martes de Entroido. Invertíase a orde: os de Boado, de bonitas (traxe de lunares), ían a Pidre, onde lían o testamento ^[2].
Mércores de cinza. Fin da festa e comezo da Coresma, coa misa máis solemne do ano ^[2].

Entre os disfraces, o estudo cita os de home (espantallo de palla, Garda Civil, vaca ou mula con dúas persoas baixo unha manta), os de muller (feas, bonitas ou xitanas, españolas, de época), as carozas de xunco e os caruchos coa súa carapucha, e os farrumeiros, o disfraz máis simple, de farrapos vellos, que usaban tamén os nenos ^[2].

A corda con Pidre

O maior atractivo era o enfrontamento verbal coa aldea veciña de Pidre, a un quilómetro. Os de Pidre chegaban ás inmediacións de Boado e atopaban unha corda atravesada no camiño, que simbolizaba que non podían pasar; a partir de aí versexaban, un por cada lado, ao xeito da regueifa. Quen perdía a loita dialéctica era obxecto de mofa durante un ano, polo que había improvisadores moi apreciados, como o Tío Soutelo («o rei do Entroido de Boado») e Antonio Furela. O autor recolle un verso de Ángela Iglesias, a última figura do xenuíno Entroido boadés: «Se me facedes o favor / retirades a cordela / porque se non a quitades / chega o sangre a Pontecela» ^[2].

O manturreiro

O autor describe o manturreiro como o personaxe máis importante e temido do Entroido boadés. Entraba nas casas, sobre todo nas lareiras onde estaba a xente, e, nos últimos tempos descritos polo autor, nas tabernas, e asustaba a todo o presente: as súas iras ían contra as mulleres, ás que intentaba espir, e contra os nenos ^[2]. Tamén actuaba na rúa, onde quen se atrevese a andar en días sinalados levaba o seu susto ^[2].

Traxe e útiles ^[2]^[3]:

A manturria: manto feito cos sobrantes doutras confeccións ou con farrapos vellos, que cubría todo o corpo; as súas partes eran o carapucho (na cabeza), o lombo (nas costas) e o peito.
A corda, co nó que forma o carapucho e agocha o rostro.
O cinto, normalmente de coiro, para amarrar a manturria á cintura.
A toquilla, que cubría as costas, negra ou de cores.
O pau, o principal útil para asustar, recomendable con punta.
O cesto, onde levaban cinza, fariña ou palla seca para emporcallar a xente.
Chocas (opcionais): segundo a sabedoría popular, unha corrente di que non as levaban para manter o sixilo e outra que si, porque o importante era facerse notar.
Era común impregnar o traxe de excrementos ou lodo para un aspecto máis macabro.

Saían pola noite ou á noitiña, nunca de día, porque o importante era que, pasado o Entroido, ninguén soubese quen fora o manturreiro e se discutise se fora unha ou outra persoa ^[2].

A recuperación

Co declive do Entroido local, o manturreiro desapareceu. A recuperación real do Entroido de Boado e da súa figura emblemática foi un dos obxectivos da asociación, que comezou coa xuntanza do pobo na festa, os petiscos para todos, a reaparición do manturreiro e a lectura das coplas de Entroido ^[2]. O blog As tradicións da Limia confirma que os mozos de Boado recuperaron a máscara nos anos 2010 e 2011 ^[3].