O gran incendio de Randín (1889) e a solidariedade que o seguiu

O 20 de novembro de 1889 un incendio deixou practicamente reducido a cinzas o lugar de San Xoán de Randín, no concello de Calvos de Randín. Os seus veciños quedaron coa roupa posta ^[1].

Un lugar de fronteira con tellados de palla

Randín era no século XVI unha poboación importante na fronteira, como mostra o debuxo do portugués Duarte de Armas do castelo da Picoña, onde se distingue o lugar, con casas cubertas de palla e unha torre defensiva. Tres séculos despois seguía a empregarse o mesmo material, un factor decisivo na brutalidade do lume ^[1].

O incendio

Segundo as crónicas, iniciouse na hora do almorzo (as nove da mañá) nun almacén de herba xunto ao lar onde unha muller cociñaba; crese que unha chispa chegou ao depósito de combustible próximo. A maioría dos homes estaba no campo e no lugar só quedaban mulleres e nenos; coa palla dos tellados e un vento forte, o lume avanzou «con rapidez vertiginosa». Cando acudiron os labregos, algúns veciños doutros pobos e os carabineiros, o lugar ardía «por los cuatro costados» e non había auga nin ferramentas para loitar contra o lume e o vento. Ao caer a tarde só quedaban ruínas e cento vinte familias na miseria ^[1].

Cifras que non coinciden

A prensa ofreceu números distintos, e convén dalos tal cual:

• O párroco de Calvos escribiu o mesmo día ao director do xornal «El Eco de Orense» (cita), daquela Valentín Lamas Carvajal: dos 126 veciños, 120 quedaron á intemperie; ardeu o gando maior e case todo o lanar, e non se salvou centeo nin patacas ^[1].
• La Monarquía falou de 582 habitantes sen fogar e de algúns enfermos e nenos mortos asfixiados polo fume ^[1].
• El Regional de Lugo contou 320 vivendas arruinadas ^[1].
• A Xunta provincial de socorros calculou en febreiro de 1890 as perdas en 60.000 pesetas, con 300 casas queimadas de 102 familias ^[2].

A Gaceta de Galicia criticou que o alcalde de Calvos non comunicara o sucedido e que o gobernador civil, Alonso Román Vega, tivese que telegrafar ao alcalde de Xinzo e reprender o de Calvos pola súa apatía ^[1].

A axuda

O párroco, Isidro Prieto, e outros cinco veciños cuxas casas se salvaron recolleron moitos damnificados. O gobernador e o bispo Cesáreo abriron subscricións (o bispo con 500 pesetas) e o gobernador pediu axuda ás demais provincias galegas. A solidariedade foi chegando de moitos lugares ^[2]:

• En Baltar, o alcalde Benito Cuquejo e o secretario Gerardo Cabido pediron limosna persoalmente.
• O Concello de Xinzo acordou que unha comisión percorrese o distrito.
• O capitalista José García Barbón enviou 1.000 pesetas; a comisión provincial de Pontevedra, outras 1.000; o gobernador do Banco de España, 1.000; o Casino de Vigo, a Tertulia e o Ximnasio, 100 cada un; o presbítero Valentín Listanco, 2.500 recadadas no Casino de Madrid; o presidente do Centro Galego da Habana, Fidel Villasuso, 1.250.
• A aldea portuguesa de Tourém contribuíu con limosnas, alimentos e roupa e ofreceu madeira para os tellados, pero os veciños de ambos lados temían os carabineiros e non se atrevían a pasar a raia.
• En Ourense fixéronse unha cuestación pública (208,35 pesetas líquidas; a banda cobrou 60 por «tocar poco y mal»), en Lugo unha función benéfica do Liceo (1 de xaneiro) e en Verín unha subscrición na Voz de Verín e unha función de afeccionados.
• A Deputación de Ourense consignou 4.000 pesetas; a subscrición do bispo no Boletín eclesiástico chegou a 9.483 e a do Goberno civil a 6.999.

O semanario A Monteira criticou que o Concello de Ourense ofrecese 500 pesetas ao mellor proxecto de decoración do salón de sesións cando os de Randín estaban sen abrigo ^[2].

O reparto e a reconstrución

A Xunta provincial só podía dispor de 14.000 pesetas, así que se acordou repartilas entre os labregos máis necesitados. Aos 70 labregos máis afectados deron 125 e 150 pesetas cada un por parte de tres sacerdotes en abril; o 20 de maio o gobernador, o presidente da Deputación e Lamas Carvajal foron a Randín repartir 15.000 pesetas, en cantidades de 525, 250 e 200 segundo as perdas. Segundo El Liberal, o pobo reconstruiríase substituíndo as techumes de palla por tella para evitar novos sinistros ^[2].

Ligazóns

• Curiosidades da Limia
• Calvos de Randín
• Historia da Limia

Fontes

1. Alexander de los Ríos Conde, «El gran incendio del pueblo de Randín en 1889», Vía Lethes, 18/12/2016. https://vialethes.es/incendio_randin_1889 (cita El Regional de Lugo, 26 e 30/11/1889; Gaceta de Galicia, 28/11/1889; La Correspondencia de España, 27/11/1889; La Monarquía, 28/11/1889)
2. Alexander de los Ríos Conde, «El gran incendio del pueblo de Randín en 1889. 2ª parte: Solidaridad», Vía Lethes, 25/12/2016. https://vialethes.es/incendio-randin-1889-solidaridad (cita El Correo Gallego, El Lucense, El Liberal, A Monteira e Gaceta de Galicia, nov. 1889 – mar. 1890)