Historias de arquivo: as árbores de 1755, a arca de tres chaves, a unión de 1061 e a revolta de 1932

Catro historias que saíron dos arquivos e que dan idea de como se vivía na Limia en diferentes épocas.

1061: a unión de Pedro Díaz e Nuño Vandilaz

O 16 de abril de 1061, na igrexa de Santa María de Ordes (Rairiz de Veiga), dous homes, Pedro Díaz e Nuño Vandilaz, comprometéronse a compartir vida: cuarto, roupa, comida e ata as amizades e inimizades, «in totos dies et noctes, in omne tempus», coa bendición do párroco, como «amicos bonos cum fide et veritate». O investigador Carlos Callón descubriuno en 2011 nun documento do mosteiro de Celanova no Arquivo Histórico Nacional. A Igrexa medieval tiña unha fórmula, a adelfopoiesis ou fraternitas iurata, e non institucionalizou o matrimonio como sacramento ata comezos do século XIII, ligándoo á procreación. Callón publicou Amigos e sodomitas. A configuración da homosexualidade na Idade Media (Compostela, 2011). A fonte presenta este documento como o testemuño máis antigo dunha unión de dous homes en España ^[3].

1669-1784: a arca de tres chaves de Xinzo

A famosa arca de tres chaves do Couto Mixto, que gardaba os privilexios do lugar, perdeuse co paso das tropas francesas en 1809. Edelmiro Martínez Cerredelo atopou que Xinzo tivo outra semellante: estaba baixo a custodia do decano dos escribáns da xurisdición e dúas das tres chaves tiñanas o escribán e o corrixidor. O preito de fidalguía de Manuel Cerredelo, iniciado en 1784 ante a Chancelería de Valladolid, permitiu coñecer o seu contido: padróns de fidalgos e pecheiros (1701, 1704, 1737, 1746, 1760) e un caderno chamado «Llamada de Nobles», de 1762, cando se avisou a nobreza da guerra entre España e Inglaterra: Gabriel Cerredelo, de 70 anos, comprometeuse a acudir cun chuzo «por no tener más posible». O abade de Xinzo, Francisco Xavier de Castro e Saavedra, certificou que o libro parroquial novo de 1669 comezaba cunha nota sobre a destrución de Xinzo e Damil polos portugueses no último día de xuño, que queimaron as casas do beneficio e os libros; reconstruíunas de seu, por 30.000 reais. Tamén se perderon por esa guerra os libros de Lobaces e Parada de Ribeira ^[2].

1755: a xenreira coas árbores

En 1755 o rei mandou plantar árbores nos comunais da xurisdición. Os vigarios e veciños, reunidos en Xinzo, declararon que xa o fixeran e que a maioría secaban, porque a terra era fría, húmida e con frecuencia anegada, que as plantacións recortaban os pastos de que vivía o gando e que pagaban xa un dereito de herbaxe ao conde de Monterrei, dono da xurisdición. Outorgaron poder ao procurador xeral, Fernando Dopazo y Figueroa, para pedir a exención. Cerredelo comenta con humor que a xenreira dos limiaos coas árbores «vén de lonxe» ^[1].

Abril de 1932: a revolta campesiña de Rairiz

En 1932 houbo moitas protestas campesiñas pola mala situación económica, a carestía e a suba de impostos; na Limia crecía o malestar pola suba do Imposto de Utilidades. En Rairiz de Veiga, nunha reunión á que o alcalde, Luís Fernández Puga, non asistiu, houbo voces contra os impostos e contra o cura; a discusión acabou a labazadas e os partidarios do cura, maioría, impuxéronse. O domingo 24 de abril chegou ao pobo unha manifestación encabezada por Francisco Pozos Baños. A prensa dixo que, ao ver só un cabo e dous gardas, os alborotadores non fixeron caso da advertencia, que a Garda Civil disparou ao aire e que Pozos se abalanzou co coitelo sobre o cabo, polo que un garda disparou e o matou. A defensa, no consello de guerra, deu outra versión: non houbo alteración da orde, só grupos pacíficos; unha sobriña do cura avisou de que viñan «los del Molino armados con hoces y palos»; o cabo disparou ao atrio para intimidalos e Pozos adiantouse coas mans en alto dicindo «paz, paz, paz, calma que no pasa nada» cando se oíron dous disparos máis; do sumario só saíron unha fouce montada nun pau, dous caxatos e unha navalla do morto. Ao serán o gobernador civil obrigou o párroco a deixar a vila, aínda que non estivera na refrega, e pediu ao bispo que nomease outro ^[4].

Ligazóns

• Curiosidades da Limia
• Rairiz de Veiga
• Xinzo de Limia
• Historia da Limia

Fontes

1. Edelmiro Martínez Cerredelo, «A xenreira dos limiaos coas árbores parece que vén de lonxe», Historia de Xinzo, 10/04/2017 (do libro Historia de Xinzo de Limia; AHPOu, Protocolos notariais, caixa 1669, f. 51). https://historiadexinzo.wordpress.com/2017/04/10/a-xenreira-dos-limiaos-coas-arbores-parece-que-ven-de-lonxe/
2. Edelmiro Martínez Cerredelo, «A arca de tres chaves da xurisdición de Xinzo (século XVIII)», Historia de Xinzo, 03/04/2014. https://historiadexinzo.wordpress.com/2014/04/03/a-arca-de-tres-chaves-da-xurisdicion-de-xinzo-seculo-xviii/
3. Alexander de los Ríos Conde, «La primera unión homosexual de la Historia de España en Rairiz de Veiga, Ourense (siglo XI)», Vía Lethes, 28/06/2017. https://vialethes.es/primera-union-homosexual-historia-espana
4. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Revolta campesiña en Rairiz de Veiga en 1932», Historia de Xinzo, 30/06/2021 (do libro Historia e memoria. A Limia 1931-1953; cita La Región, 26/04/1932 e J. Prada Rodríguez, 1998). https://historiadexinzo.wordpress.com/2021/06/30/revolta-campesina-en-rairiz-de-veiga-en-1932/