A batalla da ponte de Xinzo (23 de febreiro de 1809)

O 23 de febreiro de 1809, durante a Guerra da Independencia, as tropas francesas do mariscal Soult, camiño de Portugal, atoparon na Limia unha resistencia que non esperaban: homes, mulleres, abades, frades e mozos, mal armados e case sen munición, intentaron deter na ponte de Xinzo (a ponte da Lagoa de Antela, probablemente a desaparecida ponte das Poldras) uns 5.000 soldados invasores ^[1][2].

Antes da batalla

Mentres os paisanos intentaban frear o avance, o marqués da Romana, a quen o pobo chamaba «o marqués das romarías», estaba co seu exército en Oímbra, a salvo dos franceses ^[1]. Despois dunha noite velando as armas, chegaron reforzos de todos os recunchos da Limia (Bóveda, Boado, Escornabois, Garabás, San Mamede, Vilar de Cobelas, Baronzás e Xinzo) con escopetas, fouces, chuzos e ferramentas de labor. Fixeron barricadas na ponte con árbores, pedras, carros e toxos, e contaron coa axuda do Rexemento de Voluntarios Catalanes; a resistencia foi tal que os franceses pensaron que tiñan diante un exército regular ^[1][2].

O combate segundo Xerónimo Vázquez

O relato máis detallado é o de Xerónimo Vázquez, veciño de Allariz. Segundo el, as avanzadas francesas intentaron forzar a ponte tres veces e tres foron rexeitadas con perdas importantes; algúns xinetes quixeron vadear o río, crecido, e morreron a tiros. Cando viu a vantaxe dos paisanos, o xeneral ordenou unha falsa retirada para distraelos e mandou á cabalería vadear o río por varios puntos; os paisanos creron que os cortaban e abandonaron unha altura, e a infantería tomou a ponte «con bastante pérdida». Un voluntario que estaba entre os paisanos pasouse aos franceses e desenganounos: non había tropa regular, senón labregos ^[1].

Outro texto lembra que «dos frailes» franciscanos do convento do Bon Xesús de Trandeiras loitaron no campo de batalla sen quitar o hábito e morreron coma heroes. Os franceses perseguiron os paisanos pola chaira e mataron a moitos, porque non había onde agocharse; na entrada de Xinzo houbo outra resistencia, que tivo que retirarse ^[1]. O xeneral francés foi Franceschi, un dos máis aguerridos de Napoleón ^[1].

O cazador da Pena

O mesmo Xerónimo Vázquez narra un episodio que Jesús Taboada Chivite recuperou en La Región (marzo de 1952) co título «El cazador de franceses»: un paisano do lugar da Pena, gran cazador de perdices, recibiu 40 cartuchos e, segundo o relato, empregou 39 con tanto acerto que matou outros tantos franceses; pediu máis e non llos deron, e o último reservouno para escapar. Perseguido por un dragón, tivo que meterse no río; ao verse acosado, apuntou e mataouno ^[1][2]. É a versión de dous cronistas e debe lerse como relato da época, non como dato contrastado.

Saqueo e lume

Despois da acción os franceses saquearon as casas de Xinzo, onde xa non quedaba veciño. Recolleron os mortos e feridos: os que estaban lonxe enterráronos no campo e os que estaban preto, e os que o exército transportaba, foron amoreados na casa nova dos herdeiros do abade de Xinzo. Segundo un carrexador de Sandiás que os franceses obrigaron a acompañalos, foron metidos 354, ademais de máis de 30 cabalos feridos; pecháronse as portas, meteron leña seca e prenderon lume, con máis de 900 fanegas de centeo da tulla; e o carrexador dicía que nunca chorara tanto como ao oír as voces dos feridos, mentres os franceses cantaban e facían festa ^[1][2]. O balance de baixas foi, segundo o texto, de 500 a 600 franceses e máis de 300 paisanos (outras fontes falan de 300 a 400) ^[1][2]. Os franceses presumiron tanto da vitoria que unha gaceta impresa en París, segundo o relato, a contou como unha derrota do exército inglés con 11.000 mortos ^[1].

O testemuño do libro de defuntos

O libro de defuntos da parroquia de Santa Mariña de Xinzo, que se inicia o 6 de abril de 1809 porque os anteriores foron queimados, ten unha «advertencia» do tenente cura Xosé Martínez: os franceses, «resentidos de que unos hombres indefensos se hubiesen atrevido a medir sus fuerzas con las suyas», mataron o capelán da vacante, Martín Blanco, roubaron as alfaias de prata da igrexa, queimaron altares, confesionarios e portas, e os libros correntes de bautizados, casados e defuntos. O texto fala de máis de 400 vítimas entre os paisanos ^[1]. Os franceses entraron en Xinzo cara ás catro da tarde e estenderon a ocupación a Laroá e aos lugares próximos á Boullosa, onde estaba a nova xunta ^[1].

Despois

A resistencia continuou: creáronse a Xunta e o Rexemento de Lobeira para dirixir a loita no sur de Galicia, e limiaos participaron en Ponte Sampaio (8-9 de xuño de 1809), que supuxo a retirada definitiva dos franceses ^[2]. En febreiro de 2009, no bicentenario, colocouse un monumento sinxelo nos xardíns do Toural de Xinzo ^[2].

Para saber máis

Edelmiro Martínez Cerredelo, «As tropas de Napoleón na Limia», Lethes n.º 7 (2006); Carlos Gómez Salgado, «La Batalla de Xinzo de Limia, 23.II.1809» (resumo); La Región, 26/03/1952 ^[2].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Xinzo de Limia
• Francisco Piñeiro Solveira, o abade guerrilleiro de Gudín
• Curiosidades da Limia

Fontes

1. Edelmiro Martínez Cerredelo, «A batalla da ponte de Xinzo: 23 de febreiro de 1809», Historia de Xinzo, 23/02/2015 (cita a Xerónimo Vázquez e o libro de defuntos de Santa Mariña de Xinzo). https://historiadexinzo.wordpress.com/2015/02/23/a-batalla-da-ponte-de-xinzo-23-de-febreiro-de-1809/
2. Alexander de los Ríos Conde, «Héroes anónimos de A Limia ante la invasión francesa de Galicia (1809)», Vía Lethes, 05/03/2017. https://vialethes.es/heroes-anonimos-limia-1809