Testamentos e repartos da burra: Cortegada, Gudes e Congostro

Un testamento de Entroido é un texto en verso, normalmente recitado ou lido en público na aldea, no que se «fai testamento» dun animal que acaba de morrer e se repartén as súas partes entre os veciños, nomeados un por un, con burlas amables ou non tanto. É unha forma de sátira local que se conserva na Limia. Xosé Calleja López recolleu tres e transcribiunos no seu blog As tradicións da Limia; esta páxina conta o que di cada un ^[1][2][3].

O Testamento de Cortegada (17 de febreiro de 1947)

Cortegada pertence ao concello de Sarreaus. O texto, datado en 1947 e coñecido por Calleja desde hai anos, é un testamento atípico: o animal que morre non é unha burra, senón un can, e non se reparten as partes entre os veciños. É unha sátira dunha matanza que cambia o porco por un can: o pobre can promete un día de fartura para todos, cando daquela os únicos cans gordos eran os que cebaban uns meses para facer as molidas das vacas, pero cando queren asalo no forno comunal «todo se torce» porque traen un carro de xestas e non de leña: o forno non dá quentado e o can non se fai. «Todo é unha comedia» ^[1].

Calleja pensa que non hai reparto de partes porque eran os anos da «longa noite de pedra», moi difíciles; unha delación, porque un veciño se sentise atacado, aínda que fose en broma, podía traer moitos problemas. Na primeira parte fálase do intento de fusilamento dun preso e o final inclúe versos en castelán e galego pedindo desculpas e un último cuarteto que lembra a proximidade da guerra. O texto nomea moitos veciños pola súa alcume ou nome e apelido ^[1].

O argumento do primeiro relato en verso é este: o tío Venedicto dirixe un «penal» na casa da aldea e outra casa serve de cuartel da Garda Rural; os gardas detiveron un señor con documentación legal, que contestou con insolencia aos catro que lle pedían os papeis; o coronel decidiu mandalo ao penal e lerlle a sentenza de morte o 11 de febreiro; a xente protestou porque non lle correspondía á Garda Rural matalo, e entón o coronel ordenou que fose un militar… A sátira segue con detalles de nomes e lugares das aldeas veciñas (Folgoso, Meilás, Rebordondo, Tintelo, Vilar de Cas) ^[1].

O reparto da burra de Gudes

Este «Reparto da burra» chegou a Calleja por Daniel López, dos Ferreiros de Parada. Non se sabe cando se escribiu, pero é testemuño de que houbo Entroido en Gudes; hoxe está colgado na parede do teleclube de Gudes. A burra do Lelo morreu un día de nevada, indo cara ao Mouril, e a culpa non foi del, senón da súa señora, que o fixera ir ao muíño con tan mal tempo. Despois, cada veciño nomeado leva unha parte, segundo o seu carácter ou a súa actitude durante o ano, e ás veces son eles os que piden ^[2]:

• Enrique do Caveiro quitoulle o coiro; o Felipe vello avisouno de que merecía unhas coplas; a señora Carmen quere o coiro para un abrigo, «para que a vexa toda a xente e digan: aí vai a muller do presidente».
• O Felipe da Lucrecia, o primeiro que viu a burra, pide a dentadura; a cabeza vai para Plácido e Luisa.
• Don Bernardino e a súa señora quedan coas pernas; don Cotilla e a súa Amparo, cun lacón; don Eduardo, «señor de pouca parola», cun cacho da paxarola; Alfredo pide o bandullo para a súa Asunción; a señora Josefa, o redeño «para que faga unha toquilla»; Julio do tío Delfín, o corazón; don Vilar, o costilar; don Lisardo, «algo presumido», unha canilla «para que faga un asubío»; Anuncia e o seu Francisco, un xamón enteiro; don Higinio, a bichiga; Antonio do Roquiño, a metade do rabo e a puntilla do fociño; Sergio, o outro xamón; e a señora Baselisa, «por ser tan reparona», a outra metade do rabo e un cachiño de pasmona.
• O último cuarteto exculpa quen fixo o testamento: «mandoume o señor alcalde e tiveno que obedecer» (outra burla) ^[2].

A burra do Brea (Congostro)

Do Congostro chegou outro testamento, que Calleja lle debe a Carlos de Congostro, que llo deixou nos anos noventa. É un intento dos mozos de recuperar unha tradición que sabían que existía entre os seus maiores; o último verso data o texto en setembro de 1996, «sacando o esterco da corte». A burra da familia do Brea, moi xeitosa, morreu na primavera pasada, despois de que lle medrasen os cascos e se lle inchasen as tripas. Os veciños corren a pedir unha parte e a outros a parte vénlles por obriga; tamén hai quen pregunta polos arreos, como o albardón ou a cabezada. Como noutros testamentos, intentan que os veciños non se enteren da morte ^[3]:

• Carmen, a dona, a coidaba moito: dáballe auga quente pola mañá e fariña con pingas de aguardente, e segundo Vicenta laváballe as orellas e límpiaballe os dentes.
• Chegou Conchita de Ourense dicindo que coa autopsia non había problema porque falara co forense; Maruja, «estudiada e lista», ofrécese como dentista; Pepe Ogando axuda a botala ao carro; e a burra enterráronna no barroso, «para que non cheire mal».
• Francisca pide a pel para facer un abriguiño; Concha dille á súa sobriña que pida as tripas para facer unha callada; o tío José Braulio quere o rabo para unha brocha de afeitar; Celso de Reboreda, o sarrizo para un tiroliro; Florita, os cascos para facer zapatillas; José Antonio do Revira, que estudou Psicoloxía, o cerebro; Rosita quería ensinarlle a rir como en Venezuela; e as tres mozas do Brea, que queren ser costureiras, as costeliñas ^[3].

Que nos din estes textos

Os tres textos amosan que o Entroido na Limia era e é unha festa na que os veciños participan activamente, que as aldeas tiñan a súa propia forma de facer sátira e que o nome e o alcume de cada veciño entraban no verso. Por iso Calleja avisa de que son textos «que non vos sirvan de risa» máis que como o que son: unha sátira da vida da aldea ^[2].

Ligazóns

• Entroido de Xinzo de Limia
• Artesáns e pantallas históricas
• Xinzo de Limia
• Sarreaus

Fontes

1. Xosé Calleja López, «Testamento de Cortegada. 17 de febreiro de 1947», As tradicións da Limia, 18/12/2023. https://tradicionsdalimia.es/testamento-de-cortegada-17-de-febreiro-de-1947/
2. Xosé Calleja López, «O reparto da burra. Entroido de Gudes. Xinzo de Limia», As tradicións da Limia, 25/12/2023. https://tradicionsdalimia.es/o-reparto-da-burra-entroido-de-gudes-xinzo-de-limia/
3. Xosé Calleja López, «Do famoso testamento da burra do Brea. Congostro», As tradicións da Limia, 01/01/2024. https://tradicionsdalimia.es/do-famoso-testamento-da-burra-do-brea-congostro/