O castelo da Picoña (Calvos de Randín): a fortaleza do Couto Mixto

O castelo da Picoña (A Piconha en portugués) foi unha fortaleza situada no cume do outeiro da Almena, de 932 metros, a medio camiño entre Randín e Vilar, no actual concello de Calvos de Randín. Non era galega: era a cabeza das Terras da Picoña, un territorio portugués que incluía o Couto Mixto, a aldea de Tourém e o «camiño privilexiado» neutral que os unía ^[1][2].

Historia

Segundo Soares de Azevedo, mandouno construír Afonso III de León (866–910) e deulle foro, confirmado polo rei portugués Dinís en 1287 ^[1]. Máis seguro é que Sancho I de Portugal outorgou en 1187 carta foral a San Paio de Picoña, con categoría de vila, data que se propón como a da súa construción ou reconstrución; no século XII era unha importante fortificación fronteiriza, que xunto cos castelos de Portelo, Montalegre, Monforte de Río Frío e Chaves defendía os accesos aos vales do Cávado e do Támega ^[1][2].

Os castelás arrasárono cara a 1388, pero Xoán I de Portugal reconstruíuno e pouco despois doouno ao seu fillo natural Afonso, futuro duque de Braganza. En 1482 confiscáronselle os bens ao ducado e pasou a ser gobernado por alcaides maiores comendatarios ^[1]. En 1650, durante a Guerra da Restauración portuguesa, as tropas castelás demoleron este castelo xunto con outras prazas veciñas, e quedou arruinado de todo ^[1][2]. O oidor da comarca visitou o lugar en 1788 e só viu «um poço con degraus», un pozo con chanzos ^[1].

A alcaidía maior da Picoña seguiu aparecendo en documentos portugueses ata 1796, aínda cando o castelo xa estaba en terra galega; un auto de demarcación de 1756 di que «fica na Galiza mas é português» ^[2]. Co Tratado de Lisboa de 1864, o Couto Mixto e o termo da Picoña pasaron a España ^[1][2].

Como era en 1509

Sabemos como era grazas ao Livro das Fortalezas que o rei Manuel I de Portugal encargou cara a 1509 ao escudeiro e debuxante Duarte de Armas: contén debuxos e plantas de 56 castelos portugueses. A torre da homenaxe, que puido substituír outra a finais do século XIV, era pentagonal, estaba no centro da fortificación e tiña a entrada no segundo andar, aberta a unha ponte de madeira apoiada nunha rocha do monte ^[1].

O Proxecto Piconha

O Concello de Calvos de Randín e a Asociación Couto Mixto promoveron un proxecto de recuperación do patrimonio arqueolóxico medieval, centrado no castelo e financiado con fondos europeos a través do GDR Limia-Arnoia e coa axuda da Axencia de Turismo de Galicia. Fixeron unha prospección do territorio, rozaron e limparon os accesos e o castelo, e definiron os sectores do recinto: estancias, escaleiras e alxibe. Apareceron gravados en varias rochas, cerámica medieval, unha moeda dos séculos XIII–XIV e unha punta de balesta de ferro ^[1].

Hoxe conservanse as ruínas dos alicerces, sen clasificación oficial nin escavación arqueolóxica, e só se ve o alxibe escavado na rocha ^[2].

A memoria popular

A tradición oral conservou o castelo. En Rubiás, unha das aldeas do Couto, contábase que no monte da Picoña «houbo un castelo» e que alí estivera exiliado o rei ou o xefe; no alto hai unha pía na rocha na que, segundo contan, se lavaba o rei ^[1].

Preguntas frecuentes

Onde estaba o castelo da Picoña?

No outeiro da Almena, na parroquia de Randín, no camiño que une Randín con Vilar e Vilariño, ao leste da actual Tourém, xa en Portugal ^[2].

Por que era portugués un castelo en Galicia?

Porque era a cabeza das Terras da Picoña, que dependían de Portugal e incluían o Couto Mixto; só pasaron a España polo Tratado de Lisboa de 1864 ^[1][2].

Que se pode ver hoxe?

Ruínas dos alicerces e o alxibe escavado na rocha ^[2].

Ligazóns

• Patrimonio da Limia
• Couto Mixto
• Calvos de Randín
• Idade Media e torres da Limia

Fontes

1. Alexander de los Ríos Conde, «A Picoña (o A Piconha): la antigua fortaleza del Couto Mixto», Vía Lethes, 11-12-2016. https://vialethes.es/picona-fortaleza-couto-mixto
2. «Castelo da Picoña», Galipedia (CC BY-SA 4.0). https://gl.wikipedia.org/wiki/Castelo_da_Picoña