Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

A Torre da Pena (Portela): historia dunha fortaleza da Limia

A Torre da Pena ou de Portela, en Xinzo de Limia, é unha torre militar do século XIV, ben de interese cultural desde 1994: os Biedma, o preito entre Monterrei e Lemos, a arquitectura das tres bóvedas e a tradición de Inés de Castro.

A Torre da Pena, tamén chamada Torre de Portela, Pena de Portela ou San Pedro de Portela, está en A Pena, en Xinzo de Limia, sobre un balcón natural da chaira limiá. É unha das catro torres que, segundo a fonte, defendían a Limia na fronteira con Portugal ^[1].

Orixes e primeiras noticias

Algúns historiadores sitúan a torre no século XII e outros atribúena aos suevos. A primeira noticia documentada é de 1217, cando Afonso IX entrega ás súas fillas Sancha e Dulce, como dote, varias fortalezas galegas, entre elas o castellum de Portela, o «Castelo de Portela da Limia» ^[1].

Máis tarde, en 1336, Afonso XI concede a Pena da Portela a Rui Páez de Biedma, mordomo maior, que funda a casa da Torre de Portela e constrúe a torre militar. O seu fillo Juan Rodríguez de Biedma, alcalde do rei en Allariz, obtivo a confirmación dos bens familiares; en 1369 Henrique II dálle, entre outros, os lugares de Xinzo e Ganade e despois Viladerrei e a Terra de Todea, e Juan I confírmalle en 1379 os privilexios ^[1].

Duque de Lancaster e preitos nobiliarios

Na primavera de 1387, o duque de Lancaster, camiño de Benavente, ocupou os castelos da Limia, entre eles a torre de Portela. Co tempo pasou dos condes de Monterrei aos de Lemos, despois dun longo preito, e finalmente aos condes de Alba ^[1].

O preito xurdiu porque Sancho de Ulloa, primeiro conde de Monterrei, deixou unha filla, Francisca de Zúñiga, cuxa herdanza foi disputada. Un morgado de 1515 favoreceu a súa neta Teresa en detrimento de Alonso, o que orixinou o preito entre Monterrei e Lemos. A sentenza definitiva, do 16 de setembro de 1610, repartiu lugares, fortalezas e xurisdicións: Xinzo, Ganade, Viladerrei e a Terra de Todea quedaron para Monterrei, e a fortaleza da Torre de Portela, en Pena, para Lemos ^[1].

A construción

A torre ten planta cuadrangular (10,30 × 10,40 m) e muros de coidada cantaría de ata 2,40 m de grosor. A porta ábrese en alto, a modo de precaución: obrigaba a entrar cunha escada de madeira que se retiraba en caso de necesidade. Ten tres andares; o máis salientable son as bóvedas de canón de excelente feitura, orientadas de este a oeste no primeiro piso, de norte a sur no segundo e outra vez como a primeira no terceiro. Foi declarada ben de interese cultural en 1994 e a conservación e reforma de 2001–2002 dirixiunas o arquitecto limiao Manuel Seoane Feijoo ^[1].

Inés de Castro

A tradición sitúa neste castelo o nacemento de Inés de Castro (Limia, 1325 – Coímbra, 7 de xaneiro de 1355), fidalga galega e raíña de Portugal despois de morta, filla bastarda de Pedro Fernández de Castro. Viviu un romance clandestino co infante Pedro de Portugal; foi asasinada e, segundo a lenda, o rei Pedro, xa no trono, fíxoa coroar e sentar nun trono para que os nobres lle bicasen a man. A fonte cita a Senén López (2009) para esta narración ^[1]. Véxase Inés de Castro.