Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

Patrimonio e rutas de Calvos de Randín: muíños, fornos, igrexas e pazos

Inventario do patrimonio de Calvos de Randín: 126 elementos do catálogo oficial (igrexas, cruceiros, muíños, fornos, hórreos, fontes, pazos e xacementos) por parroquia, máis rutas e paseos.

O catálogo de patrimonio cultural do Plan Básico Autonómico rexistra 126 elementos en Calvos de Randín, tomados dos catálogos do planeamento municipal (PXOM) ^[1]. Esta páxina reúne os de interese popular, relixioso, arqueolóxico e civil, ordenados por parroquia, e engade os puntos que o mapa colaborativo OpenStreetMap sinala en cada parroquia ^[2]. É un inventario: para a historia dos edificios máis importantes, vexa as fichas de patrimonio da Limia e a páxina de Calvos de Randín.

Muíños, fornos, hórreos e outra arquitectura popular

Golpellás. Mámoa do Forno da Tagurra (Golpellás) ^[1]
Lobás. Muíño do río de Serois ^[1]
Randín. Forno de Randín; Hórreo en Randín; Muíño en Vilar (3); Muíños en Vilar ^[1]
Rioseco. Forno de Lumear (Lomear); Hórreo en Rioseco; Muíño de Rioseco ^[1]
Santiago de Rubiás. Forno de Rubiás; Forno de Santiago de Rubiás; Muíño en Rubiás ^[1]
Vila. Forno de Vila ^[1]

Igrexas, capelas, cruceiros e petos de ánimas

Calvos. Cruceiro de Calvos; Igrexa de Calvos (Parroquial de Santiago); Peto de ánimas de Calvos ^[1]
Castelaus. Cruceiro de Castelaus 1; Cruceiro de Castelaus 2; Cruceiro de Castelaus 3; Cruceiro de Castelaus 4; Igrexa de Castelaus (Parroquial de San Martiño) ^[1]
Feás. Igrexa de Feás (Parroquial de San Miguel); Peto de ánimas de Feás ^[1]
Golpellás. Igrexa de Golpellás (Parroquial de San Xoán) ^[1]
Lobás. Capela de Pintás; Igrexa de Lobás (Parroquial de San Vicente) ^[1]
Randín. Capela da Virxe Miragosa de Paradela; Capela de San Vicente de Vilar; Capela de Santo Antonio (Randín); Cruceiro de Paradela; Cruceiro de Randín; Igrexa de Randín (Parroquial de San Xoán); Peto de ánimas de Vilar; Tres cruceiros en Vilariño ^[1]
Rioseco. Capela Lobás (Rioseco); Capela de Santa Cristina de Rioseco; Cruceiro de Padroso; Cruceiro de Rioseco; Ermida do Neno Xesús (Padroso); Igrexa de Rioseco (Parroquial de Santa Mariña) ^[1]
Santiago de Rubiás. Cruceiro de Rubiás; Igrexa de Santiago de Rubiás (Parroquial de Santiago); Peto de ánimas de Rubiás ^[1]
Vila. Cruceiro en Vila; Igrexa de Vila (Parroquial de Santa María) ^[1]

Fontes, lavadoiros e pontes

Calvos. Calzada no barrio de Nogueiras (Calvos); Fonte e lavadoiro no barrio de Nogueiras (Calvos); Fonte no Eiri (Calvos); Lavadoiro cuberto de Calvos; Ponte nas aforas de Calvos ^[1]
Castelaus. Fonte e lavadoiro en Castelaus ^[1]
Feás. Fonte e lavadoiro en Feás ^[1]
Golpellás. Fonte e lavadoiro de Golpellás ^[1]
Lobás. Fonte e lavadoiro de Serois; Fonte e lavadoiro en Pintás; Fonte en Lobás; Fonte en Pintás; Fonte lavadorio de Lobás; Lavadoiro en Lobás ^[1]
Randín. Fonte de Randín; Fonte lavadorio cuberto en Randín; Fonte no barrio de Randín; Fonte no camiño de Vilar; Ponte nas aforas de Randín ^[1]
Rioseco. Fonte e lavadoiro de Padroso; Fonte e lavadoiro en Rioseco; Fonte en Lumear (Lomear); Fonte en Lumear 1 (Lomear); Fonte en Lumear 2 (Lomear); Lavadoiro de Lumear (Lomear) ^[1]
Santiago de Rubiás. Calzada en Rubiás; Fonte e lavadoiro de Santiago de Rubiás; Ponte en Rubiás 1; Ponte en Rubiás 2 ^[1]
Vila. Fonte e lavadoiro en Vila 1; Fonte e lavadoiro en Vila 2 ^[1]

Pazos, casas e edificios de interese

Calvos. Casa con patio no barrio das Nogueiras (Calvos); Casa con solaina en Calvos; Casa singular en Calvos; Pazo dos Tejada (Calvos) ^[1]
Lobás. Casa con patio en Pintás; Casa en Pintás; Casa reitoral de Lobás ^[1]
Randín. A Picoña/Outeiro da Almena/O Castelo (Vilar); Casa reitoral de Randín; Castelo da Picoña (restos) (Vilar); O Castro/O Crato/A Torre/O Castro de Rubiás (Paradela); Pazo de Randín ^[1]
Rioseco. Casa con patio en Lumear (Lomear) ^[1]
Santiago de Rubiás. Casa reitoral de Rubiás ^[1]

Castros, mámoas e xacementos arqueolóxicos

Calvos. Castro de Penas Altas (Nogueiras); Mámoa da Moura 5 (Cerdedo); Mámoa do Outeiro das Moas 1 (Paradela); Mámoa do Outeiro das Moas 2 (Paradela) ^[1]
Castelaus. A Cidade/A Cidade de San Vitorio/O Coto (Castelaus); Mámoa do Viso 1 (Castelaus); Mámoa do Viso 2 (Castelaus); Mámoa do Viso 3 (Rosendo); Mámoa do Viso 4 (Rosendo) ^[1]
Golpellás. Mámoa do Marco 95 (Paradela); Mámoa do Monte Meau 1 (Golpellás); Mámoa do Monte Meau 2 (Golpellás) ^[1]
Lobás. Mámoa da Mota Grande 1 (Lobás); Mámoa da Mota Grande 2 (Lobás); Mámoa da Mota Grande 3 (Lobás); Mámoa da Mota Grande 4 (Lobás); Mámoa das Lamas 1 (Pintás); Mámoa das Lamas 2 (Pintás) ^[1]
Rioseco. Mámoa das Rebouziñas 1 (Padroso); Mámoa das Rebouziñas 2 (Padroso); Mámoa das Rebouziñas 3 (Padroso); Outeiro da Cerca/Os Castros (Lomear) ^[1]
Vila. Mámoa da Chamuscada 1 (Golpellás); Mámoa da Chamuscada 2 (Vila); Mámoa da Chamuscada 3 (Vila); Mámoa de Penouzes (Vila) ^[1]

Outros elementos catalogados

Golpellás. Abrevadoiro en Golpellás; Os Pontos (Golpellás) ^[1]
Lobás. Abrevadoiro en Lobás ^[1]
Randín. Pontillón do Salas 2 (Rubiás) ^[1]
Santiago de Rubiás. Pontillón de Rubiás 1; Pontillón de Rubiás 2; Pontillón do Salas 1 (Rubiás); Pontillón do Salas 3 (Rubiás) ^[1]

Outros puntos do mapa colaborativo

OpenStreetMap, un mapa elaborado por voluntarios, sinala estes lugares de interese na zona. Os datos poden estar incompletos ou desactualizados, e os puntos sen nome non se listan individualmente ^[2].

Calvos. Muíño: Muíño das Texadas, Muíño de Baixo, Muíño do Silvino; Pazo: Pazo das Texadas, Pazo de Calvos; Peto: Peto de Ánimas de Calvos ^[2]
Castelaus. Edificio histórico: 2 sen nome; Miradoiro: 2 sen nome; Xacemento: Castro A Cidade, O Castelo ^[2]
Feás. Peto: O Peto ^[2]
Golpellás. Edificio histórico: 1 sen nome; Muíño: Muíño da Gorgoza, Muíño da Pontiña; Xacemento: Mámoa do Monte Meau ^[2]
Lobás. Edificio histórico: 2 sen nome; Muíño: O Muíño; Xacemento: Mámoas das Lamas, Mámoas de Suvalados ^[2]
Randín. Castelo: Castelo da Picoña; Edificio histórico: Forno da Aldea; Miradoiro: 2 sen nome; Monumento: Placa do Accidente Aéreo RAF 22/02/1944; Muíño: A Aceña do Grilo, Muíño Vello do Coto, Muíño da Barxela, Muíño da Lama, Muíño da Veiga, Muíño de Barxa, Muíño de Riba, Muíño de Santa María, Muíño do Coto, Muíño do Cubo, Muíño do José da Ana, Muíño do Nóvoa, Muíño do Rebumba; Peto: O Oratorio; Xacemento: Aldea de Pena, Castro de Rubiás, Mámoas do Outeiro das Moas; Área de lecer: 1 sen nome ^[2]
Rioseco. Torre: 1 sen nome; Xacemento: Mámoas das Rebouciñas ^[2]
Santiago de Rubiás. Edificio histórico: A Casa do Boi, Antigo Forno Comunal de Rubiás, Casa do Derradeiro Xuíz do Couto Mixto, Escola de Rubiás; Miradoiro: Miradoiro do Outeiro; Monumento: Delfín Modesto Brandón, Milladoiro das Palabras, Na memoria Histórica do Couto Mixto; Muíño: Muíño Folón, Muíño da Coutada, Muíño da Foz, Muíño da Ponte, Muíño do Agapito, Muíño do Campo, Muíño do Urbano, Muíño do Xugal, O Muíño Novo; Obra de arte: Delfín Modesto Brandón; Área de lecer: 1 sen nome ^[2]
Vila. Edificio histórico: O Forno da Aldea; Xacemento: Mámoa de Penouzos ^[2]

Rutas e paseos

Páxinas Galegas recolle tres sendeiros no concello ^[4]:

Camiño Privilexiado: unha ruta de uns 8,4 km que vai de Santiago de Rubiás ata Tourém, xa en Portugal, polo antigo camiño neutral do Couto Mixto ^[4].
Castelo da Picoña: un paseo de pouco máis de 1 km desde Randín ata o castelo da Picoña ^[4].
Carballeiras de Castelaus: un percorrido circular de preto de 9,3 km que enlaza cunha pasarela de madeira preto das fervenzas do Fírbeda, en Porqueira ^[4].

Turismo de Galicia propón ademais dous itinerarios de aves a pé ou en bicicleta ^[3]:

Couto Mixto: dificultade baixa, de 3 a 4 horas a pé e de 2 a 3 en bicicleta, desde San Martiño dos Peros ata Santiago de Rubiás, Santiago de Rubiás e o Vilar; mellor na primavera e a fins do verán ^[3].
Brañas de Golpellás: de 2 a 3 horas, dificultade baixa. Sae de Pintás e segue unha pista de terra cara ao noroeste ata Golpellás, con lamas, un miradoiro sobre o val do Lobás e o cruzamento de Golpellás ^[3].

Como miradoiro, a mesma guía destaca o monte Aguioncha (1.239 m), no pico de Feás, con vistas amplas; a Aldea da Pena, medieval e desaparecida no século XVI, cuxas ruínas teñen unha ruta sinalizada desde o castelo da Picoña; e a Fervenza de Vilariño, á beira da estrada ^[4].