Augas, fontes e cabalos do demo: lendas de Porqueira e da Limia

A Limia, terra de lagoa, de río Lethes e de fontes, ten moitas lendas que teñen a auga como protagonista. Esta páxina recolle as de Porqueira e Calvos de Randín, e algunhas de augas da comarca ^[1][2][3].

O cabalo branco do demo de Ponte Liñares

Cóntao Antón Méndez Gándara, que o ouvía de neno á nai e á avoa. Dous homes de Faramiñás, lugar da parroquia de San Martiño (Porqueira), foran á feira da Ponte Liñares nun día de choiva e frío. O río Limia medrou tanto que cubriu a ponte romana que dá nome ao lugar, e ao facerse noite non atopaban por onde cruzar. Subiron río arriba. Un deles, home moi mal falado, aínda que boa persoa e moi crente, botouse a maldicir. De súpeto un resplandor alumou o campo e viron un fermosísimo cabalo branco, branco coma o leite, con longas crinas como fíos de prata, que se lles achegaba sen medo. O malfalado acariñouno, agarrou as crinas e subiu de golpe ao lombo, e axudou o compañeiro a subir tamén. Pediron ao animal que galopase buscando onde cruzar, e o que ía diante, para encirralo, volveu blasfemar: canto máis grave era a blasfemia, máis corría o cabalo. Entrou no río sen que llo mandasen. O de atrás presentiu que aquilo non era cousa natural, lembrou que levaba un rosario no peto e, mentres o sacaba, murmurou «Virxe María Santísima». Nese intre o cabalo desapareceu e eles quedaron sentados no leito de croios do río, case na outra beira, a tremer de frío e de medo. Era o cabalo do demo ^[1]. A ponte de Liñares desapareceu nunha cheia nos anos sesenta do século XX ^[1].

O mesmo motivo repítese en Sandiás (a besta que se alarga) e en Casas da Veiga (Vilar de Santos), onde uns mozos que volvían de rolda montaron nun cabalo para cruzar un regato e o animal desapareceu no medio da auga ^[2][4].

A fonte dos tres xuncos

En Rubiás dos Mistos (Santiago de Rubiás, Calvos de Randín), no monte da Torre, hai unha fonte misteriosa. Só a ve quen non vai pensando nela; quen a procura pode pasar mil veces ao carón e nunca a verá. Ao pé nacen tres xuncos, e segundo por cal tires o destino reserva ouro, prata ou carniza: ouro, rico toda a vida; prata, quedas como estás; carniza, serás un desgraciado o resto da vida. Recolleuna José González Rodríguez en xaneiro de 1994 a Carme Escudero Rodríguez, de 86 anos ^[3].

A moura de San Lourenzo e a fervenza do Fírbeda

Segundo a informante B., de San Lourenzo (Porqueira), nunha cova preto duns penedos aparecía unha moura de cabelos dourados que se peiteaba cun peite de prata. Consérvase o dito: «Moura, mouraza; / dame da túa riqueza / e eu douche da miña pobreza» ^[2]. Nas covas da fervenza do río Fírbeda hai pasadizos dos que non se sabe a onde levan; quizais saian a algunha fonte ^[2].

As trabes da Forxa

Na Forxa (Porqueira) contábase a famosa lenda das dúas trabes, unha de ouro e outra de alcatrán: quen dese coa de alcatrán provocaría o lume ou a desgraza. A mesma lenda recóllese en Saa (Vilar de Santos) e en Sandiás (Fonte do Mouro) ^[2]. A Torre da Forxa tamén ten tradición: Xesús Taboada Chivite recollía que, segundo González de Ulloa, alí estivo o rei de Galicia don García, perseguido polo seu irmán, antes de pasar aos «mouros de Portugal»; os veciños contan que a torre estivo a piques de desaparecer porque se puxeron á venda os seus perpiaños ^[5].

Fontes de San Xoán

Na noite ou mañá de San Xoán, na fonte da Castiñeira de Piñeira de Arcos, sae unha señora moi fermosa, encantada e rodeada de serpes ^[2]. En Arnuíde (Vilar de Barrio), na Ponte Xidelas, falase das xianas, fadas da auga moi fermosas que aparecen en fontes e ríos arredor de San Xoán e coidan tesouros; quen as ve namórase delas, pero ten que pasar probas antes de casar con elas e gozar da riqueza ^[2].

Ligazóns

• Lendas da Limia
• Mouros e mouras da Limia
• Lendas da Torre do Castro e de Sandiás
• Porqueira

Fontes

1. Antón Méndez Gándara, «O cabalo branco do Demo», Galicia Encantada, marzo de 2008. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=1258
2. Rafael José Adalid Rodríguez, «Contos, lendas e mitos da auga na Limia e pequenas achegas», Revista Galicia Encantada 16 (2020). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=11&id=2886
3. «A fonte dos tres xuncos», recollida por José González Rodríguez (1994), Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=572
4. «Contos e lendas de Vilar de Santos», Fronteira Esquecida; Adalid (2020).
5. «Torre da Forxa», Fronteira Esquecida Limia-Lima; cita Taboada Chivite, Los castillos (1963). https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/torre-da-forxa-2/