Idade Media na Limia: fronteira, torres e castelos

A Limia medieval, terra de raia entre Galicia, León e Portugal: Ouvigo e o testamento de Odoíno, Afonso Henriques en 1130, as torres da Pena, Sandiás e A Forxa, os irmandiños de 1467 e a destrución da Picoña en 1650.

Fronteira: Galicia–Portugal, disputada desde 1130
Torres: A Pena (Xinzo), Castro (Sandiás), A Forxa (Porqueira), A Picoña (Calvos de Randín)
Revolta irmandiña: 1467 (torre de Sandiás)
Sentenza Monterrei–Lemos: 1610

A Idade Media da Limia é, sobre todo, a historia dunha terra de raia. Entre os reinos de Galicia e León e o novo reino de Portugal, a comarca viu levantarse torres e castelos e cambiar de dono en varias ocasións. Esta páxina resume os feitos mellor documentados e sinala as dúbidas que quedan. Para o anterior, véxase Os límicos e a romanización; para os séculos seguintes, A Idade Moderna na Limia.

Do Imperio á Alta Idade Media

O santuario paleocristián de Ouvigo (Os Blancos), un oratorio de finais do século IV ou comezos do V descuberto por Antonio Rodríguez Colmenero no verán de 1971, é un dos testemuños cristiáns máis antigos da comarca; na repoboación de Afonso III hai un novo pulo construtivo e unha das sepulturas ten unha lápida datada no ano 904 ^[8]. Máis tarde, o testamento do monxe Odoíno (982), do Tombo de Celanova, fala de enfrontamentos entre condes galegos con epicentro na Limia (véxase A batalla de Aguioncha, 966).

Afonso Henriques e a raia portuguesa

Segundo a Galipedia, en 1130 Afonso Henriques, tras tomar Tui, entrou na Limia coa axuda do tenente Rodrigo Pérez e incorporouna á súa coroa, construíndo o castelo de Celme; en 1169, despois do desastre de Badaxoz, tivo que devolver Toroño e a Limia a Fernando II de León ^[1]. Os datos deben contrastarse coa biografía de Afonso Henriques na Real Academia de la Historia.

As torres da fronteira

Torre da Pena (Xinzo de Limia). A primeira noticia documentada é de 1217, cando Afonso IX entrega ás súas fillas Sancha e Dulce o castellum de Portela; en 1336 Afonso XI concédeo a Rui Páez de Biedma ^[2]. Adolfo Taboada sitúa a fundación da torre no primeiro terzo do século XIV e dá o casamento en 1406 de Elvira de Biedma con Diego López de Zúñiga, señor de Monterrei ^[3]. Na primavera de 1387 o duque de Lancaster ocupou os castelos da Limia ^[2]. A sentenza do 16 de setembro de 1610 deulle a fortaleza ao conde de Lemos tras un longo preito con Monterrei ^[2]. Está en Torre da Pena.
Torre do Castro (Sandiás). Segundo Fronteira Esquecida, fíxose no século XII, nas loitas entre Afonso VII e Afonso I de Portugal polo condado da Limia; no século XV era de Alonso Pimentel, conde de Benavente, e en 1467, na segunda revolta irmandiña, os homes de Alonso de Paredes derrubárona e queimárona ^[4]^[5]. Véxase Torre do Castro de Sandiás.
Torre da Forxa (Porqueira). En 1157 Afonso VII cedeu o mosteiro ou castelo de Porqueira á catedral de Ourense e en 1204 Afonso IX vendeulle ao bispo o que tiña alí por 2.500 soldos ^[6]. En 1387 foi ocupada brevemente polo duque de Lancaster e na segunda metade do século XV, xa da casa de Monterrei, atacárona os irmandiños sen derrubala; foi casa do concello desde 1837 e é BIC desde o 17 de novembro de 1994 ^[6].
Castelo da Picoña (Calvos de Randín). Castelo portugués ligado ao Couto Mixto: segundo Fronteira Esquecida, mandouno facer Afonso III de León no século X, destruírono as tropas castelás no século XIV, volveu levantarse, aparece no Livro das Fortalezas e foi destruído en 1650 na Guerra da Restauración ^[7]. En 1864 o Tratado de Lindes pasou o seu termo a España. Véxase Historia do Couto Mixto.

Contrabando e fronteira difusa

Na Alta Limia do século XV a fronteira estaba mal definida e a zona era máis de contacto que de separación: en 1447 e 1479 o concello de Ourense prohibiu mercar gando roubado en Portugal ^[9].