A guerrilla antifranquista na Limia (1946–1950)

Historia da guerrilla antifranquista na Limia entre 1946 e 1950: a acción das Estivadas, a II Agrupación do Exército Guerrilleiro de Galicia, os atracos de 1948, Pazos de Codosedo, a casa de Sabucedo e a morte de Perfecto Dios.

Período: 1946–1950
Grupo: Exército Guerrilleiro de Galicia, II Agrupación
Base: o casarío da Edreira, na Serra de San Mamede
Xefe do grupo: Saúl Mayo Méndez

A guerrilla antifranquista actuou na Limia tras a Guerra Civil, cando fuxidos e antigos militantes republicanos organizaron partidas armadas. A principal fonte é Edelmiro Martínez Cerredelo, que reúne atestados da Garda Civil, causas militares e testemuñas orais; a súa lectura deixa claro que o mesmo grupo recibiu nomes distintos segundo quen falase: a Garda Civil chamábaos «bandoleiros», para os labregos eran «atracadores» e para o antifranquismo «guerrilleiros da República» ^[2]. Aquí dáse a cronoloxía dos feitos e atribúese cada versión á súa fonte.

Un novo instrumento do réxime: o Somatén

Preocupado polos fuxidos, o réxime recuperou en 1945 o Somatén, un corpo de paisanos armados, e en Xinzo constituíuse oficialmente o 30 de abril de 1946; foi disolto, por petición da Comandancia da Garda Civil, o 30 de maio de 1977 ^[9].

1946: a curva das Estivadas

O 9 de decembro de 1946, ás 19:30, un autobús de liña de Ourense e Xinzo cara a Verín foi tiroteado por un grupo armado na curva de Atás, nas Estivadas (km 498); o cobrador, Manuel López, resultou ferido de gravidade e morreu ao día seguinte en Ourense, e outro viaxeiro tamén foi ferido. Un dos atacantes, Xesús Girón Bazán, apareceu ferido na cuneta e morreu o día 11. A Garda Civil identificou como xefe do grupo a un tal Demetrio García e investigou os apoios da guerrilla na aldea de Atás ^[1].

1948: a II Agrupación do Exército Guerrilleiro de Galicia

Segundo Cerredelo, a guerrilla actuou na Limia desde 1948 co nome de Exército Guerrilleiro de Galicia, II Agrupación. Ao longo do tempo formaron parte do grupo vinte e un guerrilleiros, con Saúl Mayo Méndez como xefe, e tiñan como campamento base o casarío da Edreira, na Serra de San Mamede ^[3]. Segundo a declaración dun guerrilleiro detido en 1950, chegaron a ser dezaoito e saqueaban casas de falanxistas e de persoas que prexudicaran a xente de esquerdas, impondo multas en metálico; dos que formaron o grupo morreron en refregas con Garda Civil uns oito ^[3]. Nas visitas dicían: «Manos arriba, somos las fuerzas de la resistencia de la república» (cita) ^[3]^[4].

Casos concretos:

18 de agosto de 1948, Vilar de Santos: sete guerrilleiros entraron no negocio de Francisco Lama Ferreiro, multado con 50.000 pesetas, levaron roupa, alimentos e dous fusís do Somatén e liberaron os reféns fóra da aldea; a Garda Civil detivo ao propietario por perder os fusís ^[4].
13 de setembro de 1948, As Pegas (Sandiás): cinco guerrilleiros esixiron cartos en dúas casas e levaron un xamón; foi detido un veciño sospeitoso de enlace e liberado por falta de probas ^[4].
13–14 de agosto de 1948, Pazos de Codosedo (Sarreaus): Xoán Sorga, que actuara como enlace, foi detido en Ourense pola brigadilla da Garda Civil e conduciu aos gardas á aldea; houbo un tiroteo no que resultaron feridos un sarxento e dous gardas, unha veciña ferida e un guerrilleiro, Xoán Selas, quebrou unha perna. A versión dos veciños e a do tenente coronel Camilo Montes Valdés, xefe da Comandancia da Garda Civil de Ourense, difiren en detalles ^[5]^[6].

1949: Sabucedo e Couso de Salas

En febreiro de 1949, uns guerrilleiros da II Agrupación refuxiáronse en Quintás de Sabucedo (Porqueira) na casa de Epifanio Feijoo Gándara; foron descubertos pola Garda Civil, saíron do cerco e a forza prendeu lume á casa. Os propietarios e outros veciños foron detidos por enlace con atracadores e, na causa militar 62/1949, tres deles foron condenados a seis meses e un día de prisión menor. Despois, o 22 de febreiro, outro grupo prendeu lume á reitoral de Couso de Salas (Muíños) por vinganza contra o párroco que animara a queimar a casa, e arderon os arquivos parroquiais de Couso de Salas e Golpellás ^[7].

1950: a fin do grupo

Os superviventes do grupo, entre eles Carmen Fernández Seguín, o seu fillo Perfecto Dios e Xoán Sorga, fuxiron cara a Castela. O 16 de maio de 1950, unha parella da Garda Civil sorprendeunos en Chaherrero (Ávila); Perfecto Dios Fernández, de dezanove anos, morreu no tiroteo e a súa nai foi detida e condenada a trinta anos ^[8]^[10]. A Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica anunciou en 2014 a exhumación dos seus restos, que se trasladaron a Ourense o 19 de xullo dese ano, 64 anos despois da súa morte ^[8].

Colaboradores

Cerredelo observa que moitos colaboradores eran tendeiros e taberneiros, con frecuencia antigos membros de sociedades agrarias ou concelleiros da República; os guerrilleiros pagaban entre vinte e cinco e trinta pesetas por persoa polo aloxamento e a manutención, unha cantidade importante en tempos de penuria ^[3]. Varias mulleres foron procesadas por esta axuda: véxase Mulleres represaliadas da Limia.