As guerras carlistas na Limia (1833-1876)

As guerras carlistas foron tres contendas civís do século XIX (1833-1840, 1846-1849 e 1872-1876) entre os partidarios de Carlos María Isidro de Borbón e os seus descendentes e os liberais e isabelinos que apoiaban a raíña Isabel II. Alén da disputa polo trono, foron un choque de ideoloxías: o carlismo defendía a monarquía absolutista tradicional, o catolicismo conservador e o foralismo. En Galicia, a súa columna vertebral foron o clero e a fidalguía; o campesiñado necesitaba máis «casa e pan» que ideais, e por iso non foi un movemento de masas. A Limia, comarca de fronteira con Portugal, viviu sobre todo a Primeira e a Terceira guerra, e hoxe coñecemos os episodios sobre todo polos documentos de arquivo que reuniu Edelmiro Martínez Cerredelo en Historia de Xinzo de Limia ^[1][2].

A Primeira Guerra Carlista (1833-1840)

Mobilización e protección do patrimonio relixioso. En outubro de 1836 a Comisión de Armamento e Defensa da provincia de Ourense ordenou reorganizar a Milicia Urbana: os concellos tiñan seis días para inscribir os solteiros e viúvos sen fillos de 18 a 40 anos (excepto criados de labranza e traballadores do campo), cunha paga de catro reais diarios. En total mobilizaríanse 2.200 homes na provincia, dos cales ao partido xudicial de Xinzo lle correspondían 176 ^[1]. Para evitar que as partidas carlistas roubasen as igrexas rurais, as autoridades ordenaron depositar as xoias e obxectos de culto no seminario de Ourense; ante as protestas dos veciños, autorizouse que quedasen as imprescindibles para o culto, coa condición de que os párrocos e algúns veciños respondesen do seu valor. En Xinzo, o abade, as autoridades e os veciños principais da parroquia e do anexo de Damil asinaron perante o escribán os documentos polos que se facían responsables das xoias, repartidas en catro casas de Xinzo e catro de Damil ^[1].

A partida de Mateo Guillade e o saqueo de Xinzo (1837). En 1837 apareceu en Xinzo a partida de Mateo Guillade, que confiaba nun gran levantamento na Limia. Entrou na vila o 19 de setembro e causou estragos, sobre todo na casa do xuíz de primeira instancia, Ramón Martelo, saqueada e deixada inhabitable; os danos avaliáronse en 25 000 ou 30 000 reais. Entre os integrantes da partida figuraban tres veciños de Fiestras: o presbítero Baltasar Seguín, o seu cuñado Francisco Cerredelo e o seu curmán, o frade exclaustrado José Seguín, que acabaron condenados á pena ordinaria de morte; en outubro, o pai de Baltasar pactou co xuíz o pago de 7 000 reais en dúas veces. A partida, de ao redor de corenta e cinco homes segundo unha das versións, atrincheirouse con trinta en Ordes e combateu as forzas realistas do comandante Juan Gualberto Corcuera. Varios veciños de Sabucedo e Fiestras uníronse a ela e desertaron ou pediron indulto pouco despois, alegando que os recrutaran á forza; na retirada cara a fronteira, a partida pasou por Baltar ^[1].

Dúas versións sobre o xuíz Martelo. Un escribán de Xinzo, José Velasco Losada, denunciou a Martelo por covardía: sabendo o 18 de setembro que a facción estaba preto, sacou os presos do cárcere pola noite, devolveuos á mañá seguinte e fuxiu a Allariz, e en marzo e abril de 1838 fuxiu outras veces a Verín e Ourense deixando a vila sen defensa. O rexente da Audiencia de Galicia respondeu que Martelo seguira o sentido común e as ordes do xefe político e descualificou a Velasco polos moitos preitos nos que se vira envolto; o escribán morreu asasinado pola facción a mediados do mes seguinte, e o rexente suxeriu pechar o expediente. A folla de servizos de Martelo di o contrario: que, á fronte dos nacionais de Xinzo, derrotou os rebeldes en varias ocasións (as aldeas dos Mixtos, os campos de Atás e de Fuga, onde caeron tres xefes e nove facciosos), e que o concello certificou que o 19 de setembro de 1837 se defendeu cun pequeno número de nacionais e perdeu o cabalo de tres baionetadas. Martelo tivo despois unha longa carreira xudicial e política: xuíz en A Lama, Vigo e Ferrol e xefe político en Pontevedra, Lugo e Navarra ^[1].

Detencións, indultos e asaltos (1838-1839). Os arquivos de Santiago conservan moitos procesos desta época. En 1838 declarouse o estado de guerra en varias zonas, entre elas Xinzo. En febreiro de 1839 detivéronse veciños de Xinzo e Ganade por axudar un faccioso carlista e gardar un fusil inglés. Un veciño de Piñeira de Arcos declarou que, volvendo da feira de Xinzo, o recrutaran á forza e o levaran a unha casa de Xinzo que a facción chamaba «cuartel», e que a partida de ao redor de mil homes de Guillade atravesou Rebordechá, Moreiras e Gudín ata Verín e A Gudiña, onde as tropas da raíña a dispersaron nas Vendas da Barreira. Despois da morte de Guillade, a partida dividiuse en tres; unha sección estaba ao mando de Veloso, que morreu o 11 de abril de 1839 en San Paio de Abades. O 21 de marzo roubaron ao abade de Faramontaos e a varios paisanos; en agosto foi procesado e absolto o alcalde de Porqueira, sospeitoso de relacións cos carlistas; o 31 de agosto unha partida pasou por Rubiás levando tres mozos recrutados; o 9 de setembro viuse outra en Serois; o 21 de outubro asaltaron veciños das Pegas e Cardeita (Sandiás), incluído o presbítero; e en novembro e decembro houbo incursións en Damil, Ganade, San Vitorio, Filgueira, Outeiro (Vilar de Santos), Blancos, Loureses e Ouvigo, con gritos de «viva Carlos V» ^[2].

Un caso de xustiza dubidosa foi o do pai de Pedro Veloso, detido en setembro de 1839 como colaborador do fillo; despois recoñeceuse que fora imputado inxustamente e o comandante dos nacionais de Nocedo e dúas testemuñas delatoras foron condenados polo capitán xeneral de Galicia a pagar os danos e as custas ^[2]. Ao longo de 1839 varios homes de Meaus, Ganade e Couso de Salas presentáronse a indulto e entregaron as armas e a cabalería de que se serviran na facción de Antonio Vázquez Lugues, a cambio de fianza e do compromiso de ser leais á raíña ^[1].

A Segunda Guerra Carlista (1846-1849)

Apenas deixou rastro na Limia. O único dato localizado é unha orde de marzo de 1849 do comisario de guerra da provincia, publicada no Boletín Oficial da Provincia, de concentrar a Garda Civil, repartila en columnas de trinta homes e situala en Verín, Xinzo e Trives ^[2].

A Terceira Guerra Carlista (1872-1876)

Nos preparativos de 1870 a zona fronteiriza foi a máis castigada. En Rairiz de Veiga actuou un comité carlista que logo foi desarticulado: o 27 de marzo de 1870 aparece á súa fronte Juan Puga, que ofrecía de 6 a 10 reais diarios a quen se alistase, e con el, Juan Suárez Campo, futuro cabeza da facción. A de Suárez, que xa participara na Primeira Guerra con Guillade, aparecía e desaparecía con moita facilidade no triángulo entre Xinzo, Verín e a serra do Larouco; levaba como segundo a Manuel Salgado Miranda, alcumado Pichón, e como terceiro a Camilo Rodríguez Arias. Fracasou pronto: nun encontro co exército en San Paio caeron presos oito carlistas, incluídos o xefe e o seu segundo; o 12 de agosto Rodríguez Arias presentouse a indulto, e o 23 de agosto o exército atopou seis deles na casa do marqués de Valladares, en Ordes (Rairiz de Veiga). En Ganade, a casa dos Losada, cunha especie de castelo, serviu a Francisco Losada para defenderse dos carlistas ^[2].

O ano 1873 foi turbulento: desde que o 5 de maio entrou en Xinzo o xefe Sabariegos, a vila foi invadida varias veces por partidas dos xefes Suárez, Salmás, Trapero, Valerio, Prol, Mergeliza e outros, con excesos en Xinzo, Calvos, Porqueira, Rairiz, Sandiás (onde mataron o recadador) e Sarreaus. Houbo asaltos a recadadores: na noite do 13 ao 14 de xuño, en Sandiás (1 000 e 1 200 reais, con recibo do xefe Ambrosio Prol); na do 21 de xuño, en Rairiz de Veiga (860 pesetas, con vivas a Carlos VII e a Pío IX e morte á República); e o 2 de setembro, en Calvos de Randín, onde unha partida de cen homes levou 21 752 reais da casa do recadador en Pintás con recibo de Valeriano Rodríguez. Este último caso suscitou dúbidas: as autoridades sospeitaron que podía ser un roubo simulado. O alcalde de Baños de Molgas xa denunciara en marzo que o santuario dos Milagres era centro da conspiración carlista. Falouse tamén de ataques combinados a Xinzo e Viladerrei, con exaxeradas cifras de 2 000 homes; nas aforas de Viladerrei unha guerrilla do rexemento Murcia fixo nove mortos aos carlistas ^[2].

A guerra rematou o 28 de febreiro de 1876, cando Carlos de Borbón cruzou a fronteira dicindo «Volverei». En 1888 o carlismo dividiuse e a corrente integrista escindiuse para formar unha opción política propia ^[2].

Preguntas frecuentes

Ligazóns

• Historia da Limia
• A batalla da Ponte de Xinzo (1809)
• Rairiz de Veiga
• Sandiás

Fontes

1. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Apuntes sobre as guerras carlistas na Limia (1.ª parte)», Historia de Xinzo, 17/09/2018, extracto de Historia de Xinzo de Limia. https://historiadexinzo.wordpress.com/2018/09/17/apuntes-sobre-as-guerras-carlistas-na-limia-1a-parte/ — cita, entre outras, J. R. Barreiro Fernández (1976), BOPO 1836, AHPOu (protocolos notariais) e o Archivo Histórico Nacional (Mº Xustiza, Magistrados-Xuíces, 4700).
2. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Apuntes sobre as guerras carlistas na Limia (2.ª parte)», Historia de Xinzo, 18/09/2018. https://historiadexinzo.wordpress.com/2018/09/18/apuntes-sobre-as-guerras-carlistas-na-limia-2a-parte/ — cita o Arquivo Histórico Universitario de Santiago (Fondo Castroviejo Blanco-Cicerón), BOPO 1849 e Barreiro Fernández (1976).