Domingo, 8 de novembro Xinzo 11° Guardia: FARMACIA OLIVERA CORTIÑAS, C. B.
Concello de A Limia

Baltar

Concello de la raya seca, entre la llanura de A Limia y la sierra del Larouco: heredero de una parte del Couto Mixto, con foxos de lobos, tumbas excavadas en la roca y casi trescientos bienes de patrimonio catalogados.

Baltar es un concello (municipio) del sur de la comarca de A Limia, en la provincia de Ourense, pegado a la frontera con Portugal. Su territorio va desde el borde de la llanura, en Garabelos do Bouzo, hasta las faldas de la sierra del Larouco, y fue durante siglos tierra de raia seca: una frontera sin río, de caminos de contrabando y de aldeas, como As Maus, que formaron parte del Couto Mixto [4][5][6].

Datos del concello

Dato Valor Año y fuente
Población 849 habitantes 1/1/2025, INE [1]
Superficie 93,99 km² Wikidata [2]
Densidad 9,0 hab./km² cálculo sobre INE 2025 [1][2]
Altitud de la capital 823 m Wikidata [2]
Parroquias 7 Nomenclátor de Galicia [3]
Entidades de población 15 Nomenclátor de Galicia [3]
Gentilicio baltarés, baltaresa Universidade de Vigo [16]
Código INE 32005 INE [1]

Baltar es uno de los concellos menos poblados de A Limia: en 2016 tenía 986 vecinos y en 2025 bajó a 849 [1]. La emigración, muy intensa desde 1950, explica buena parte de este descenso [4].

Territorio

El relieve es suave en el norte y se va elevando hacia el sur, encajado entre los montes de Montecelo y de A Boullosa y la sierra del Larouco, que supera los 1.300 m y hace de límite natural con Portugal [4]. Dos ríos nacen en el propio concello y reparten sus aguas en sentidos opuestos: el Faramontaos o río da Rousía corre hacia el nordeste hasta el Limia, ya en Xinzo, y en Garabelos forma el pequeño embalse que abastece a la villa; el Salas va hacia el oeste y desemboca en el Limia en Lobios, a la altura del embalse de Lindoso [7]. Tres zonas húmedas del concello figuran en el Inventario de Humedales de Galicia: Ponte da Pedra, la Veiga de Farei y A Veiga [7].

El suelo es granítico y poco fértil. Alrededor del 45 % es forestal y el resto se reparte entre prados y tierras de patata, centeno, maíz y huertas, con una ganadería de cerdos, vacas y ovejas [4].

Historia

Del castro a la raya

El poblamiento antiguo dejó castros (poblados fortificados de la Edad del Hierro) como O Castro-A Coroa, en Abades, o el Outeiro do Demo, en A Boullosa, y mámoas (túmulos megalíticos) como las del Cairo y las del Marquiño [12]. El más singular es el Outeiro de Baltar, en la ladera norte del Larouco: un equipo luso-gallego encontró allí escorias de la fundición de estaño y de la fabricación de bronces con la casiterita del lugar, de la Edad del Hierro final o de inicios de la época romana, algo muy raro en la Península; en el siglo XX el outeiro volvió a explotarse como mina [18]. En la Edad Media el territorio dependía de la casa de Monterrei, y la tradición sitúa en Dourique una batalla entre el rey de Portugal y los moros [4]. En la parroquia de Baltar, las tumbas de Gomariz o necrópolis de A Penediña conservan cuatro sarcófagos excavados en la roca, tres de ellos antropomorfos, que el Concello data en época medieval [9][12].

El nombre de Baltar viene de Baltarii, genitivo de Baltarius, un nombre personal de origen germánico [4].

El Couto Mixto y As Maus

La aldea de As Maus (Meaus), en la parroquia de Tosende, fue una de las tres que formaban el Couto Mixto junto con Santiago y Rubiás. Este pequeño territorio entre Galicia y Portugal tenía organización propia: sus vecinos podían elegir nacionalidad, no daban soldados a ninguno de los dos reinos y estaban exentos de impuestos; los gobernaba un juez elegido cada tres años [5][6]. El Tratado de Lisboa de 1864, en vigor desde 1868, lo incorporó a España; el Couto quedó entonces integrado en Baltar, pero Santiago y Rubiás pidieron pasar a Calvos de Randín, lo que la Diputación aprobó en 1870 [4][6]. En As Maus aún se conservan la Casa do Xuíz y una piedra que recuerda aquel pasado [5][12]. La historia completa del Couto se cuenta en Calvos de Randín, donde estaba su capital, Santiago.

Contrabando y emigración

La frontera fue también medio de vida. El Concello mantiene hoy una ruta del contrabando por los senderos que los vecinos usaban para cruzar la raya «en tiempos difíciles» [5]. En Tosende el catálogo de patrimonio recoge edificios ligados a ese comercio, como la Casa da Sal, la Casa de Correos y dos casas de comercio [12]. Tras el golpe de 1936 la raya de Baltar fue también vía de huida: por aquí pasó a Portugal el abogado Celso Romero Peláez, y el maestro Antonio Fernández Vences fue detenido en San Paio de Abades en septiembre de 1948, después de doce años escondido [19]. A partir de 1950 la emigración vació buena parte de las aldeas [4].

Patrimonio destacado

El catálogo del Plan Básico Autonómico recoge 299 bienes en Baltar: 140 de interés etnográfico, 118 arquitectónico y 41 arqueológico [12].

  • Iglesias parroquiales de las siete parroquias, con protección integral; la de Tosende guarda una inscripción de 1719 [12][17].
  • Petos de ánimas (pequeños altares de ánimas): los hay en casi todas las parroquias y el Concello destaca su variedad; el de Tosende, de 1853, tiene un toro esculpido en el zócalo [7][17].
  • Foxos dos lobos de Garabelos y de Tosende, trampas de piedra seca con dos muros convergentes (sebes) que llevaban al lobo a un pozo; el de Tosende tiene paneles explicativos [8].
  • Tumbas de Gomariz (necrópolis de A Penediña), con sarcófagos antropomorfos [9].
  • Petroglifos del Outeiro Redondo y castro de A Boullosa, en Vilamaior da Boullosa [12].
  • Puentes y calzadas: el puente y la calzada de Niñodaguia, el puente de A Alboriza, el de A Penaguda y otros puentes de piedra sobre el Salas y sus arroyos [12].
  • Arquitectura popular: casas con corredor, hornos comunales (como el de Tixós), relojes de sol y las singulares casas do boi, donde se guardaba el buey de la aldea [7][12].

Fiestas y gastronomía

  • Fiesta popular del Concello de Baltar, en la primera quincena de agosto, organizada en buena parte por la juventud. Combina juegos tradicionales (tute y brisca, la rana, carrera de sacos, la sogaturra o tiro de la cuerda en el río) con juegos portugueses como el xogo do pau o el da porca, una exhibición de parapente y música de grupos de Galicia y de Portugal [10].
  • Magosto, en otoño, con la castaña acompañada de costilla, panceta, chorizo, empanada y bica [11].

La cocina es la de la matanza: jamones, chorizos, filloas de sangre y caldos de grelos o de berzas para los inviernos fríos [11]. Más fechas en Fiestas de A Limia mes a mes.

Personajes

  • Olimpia Valencia (Baltar, 1898 – Vigo, 1987), primera mujer titulada en medicina en Galicia, licenciada en Santiago en 1925 y ginecóloga en Vigo; hija predilecta de Baltar desde 2017 [13].
  • Jerónimo Fernández de Castro (Baltar, 1758 – Albarracín, 1828), fray Jerónimo de San Félix, ministro general de los trinitarios descalzos y obispo de Albarracín [15].
  • Antón Riveiro Coello, escritor nacido en Xinzo, hijo adoptivo de Baltar y juez honorario del Couto Mixto; su novela A quinta de Saler (1999) se acerca a la historia del Couto [14].

Parroquias

El concello tiene 7 parroquias (unidades territoriales y eclesiásticas) [3]:

Abades · Baltar · Garabelos do Bouzo · Niñodaguia · Tixós · Tosende · Vilamaior da Boullosa

Más sobre A Limia

Preguntas frecuentes

¿Cuántos habitantes tiene Baltar?

Según el Padrón del INE a 1 de enero de 2025, 849 habitantes [1].

¿Qué tuvo que ver Baltar con el Couto Mixto?

La aldea de As Maus, en Tosende, era uno de los tres lugares del Couto Mixto. Cuando el tratado de 1864 lo integró en España, el Couto pasó a Baltar, aunque Santiago y Rubiás se unieron después a Calvos de Randín [4][6].

¿Qué es un foxo de lobos?

Una trampa hecha con dos muros de piedra que se van acercando hasta un pozo. Los vecinos hacían una batida y llevaban al lobo hasta él. Baltar conserva los foxos de Garabelos y de Tosende [8].

¿Dónde están las tumbas de Gomariz?

Al oeste de la aldea de Gomariz, en la parroquia de Baltar, tomando el sendero que va de la antigua escuela hacia la sierra; son cuatro sarcófagos excavados en la roca [9].

¿Cuándo es la fiesta del concello?

En la primera quincena de agosto, con una jornada de juegos populares gallegos y portugueses [10].

Fuentes

  1. INE, Padrón municipal. Cifras oficiales de población (tabla 2885), 2016–2025. https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2885
  2. Wikidata, «Baltar» (Q1627554). https://www.wikidata.org/wiki/Q1627554 (CC0)
  3. Xunta de Galicia / RAG, Nomenclátor de Galicia – Galicia Nomeada. https://galicianomeada.xunta.gal/sixtop/inicio
  4. «Baltar», Galipedia (en gallego). https://gl.wikipedia.org/wiki/Baltar (CC BY-SA 4.0)
  5. Concello de Baltar, «Couto Mixto» y «Ruta del contrabando». https://www.baltar.gal/couto-mixto
  6. «Couto Mixto», Galipedia (en gallego). https://gl.wikipedia.org/wiki/Couto_Mixto (CC BY-SA 4.0)
  7. Concello de Baltar, «Patrimonio local». https://www.baltar.gal/patrimonio-local
  8. Concello de Baltar, «Foxa Lobos». https://www.baltar.gal/foxa-lobos
  9. Concello de Baltar, «Tumbas de Gomariz». https://www.baltar.gal/tumbas-de-gomariz
  10. Concello de Baltar, «Fiestas». https://www.baltar.gal/fiestas
  11. Concello de Baltar, «Gastronomía». https://www.baltar.gal/gastronomia
  12. Xunta de Galicia, Catálogo de patrimonio cultural del Plan Básico Autonómico (PXOM de Baltar). https://ideg.xunta.gal/servizos/rest/services/PBA/Afeccions_PatrimonioCultural/MapServer
  13. «Olimpia Valencia», Galipedia (en gallego). https://gl.wikipedia.org/wiki/Olimpia_Valencia (CC BY-SA 4.0)
  14. «Antón Riveiro Coello», Galipedia (en gallego). https://gl.wikipedia.org/wiki/Antón_Riveiro_Coello (CC BY-SA 4.0)
  15. Bonifacio Porres Alonso, «Jerónimo Fernández de Castro Delgado (Jerónimo de San Félix)», reproducido en historiadexinzo.wordpress.com, 16/06/2023. https://historiadexinzo.wordpress.com/2023/06/16/jeronimo-fernandez-de-castro-delgado-jeronimo-de-san-felix-baltar-orense-1758-albarracin-teruel-5-10-1828-ministro-general-obispo-trinitario-descalzo-orden-de-la-s/
  16. Universidade de Vigo, Xentilicios de Galicia. https://www.uvigo.gal/sites/uvigo.gal/files/contents/paragraph-file/2018-10/Xentilicios_0.pdf
  17. «Tosende, Baltar», Galipedia (en gallego). https://gl.wikipedia.org/wiki/Tosende,_Baltar (CC BY-SA 4.0)
  18. Elin Figueiredo, Alexandra Rodrigues, João Fonte et al., «Tin and Bronze Production at the Outeiro de Baltar Hillfort (NW Iberia)», Minerals 12(6):758, 2022. https://novaresearch.unl.pt/en/publications/tin-and-bronze-production-at-the-outeiro-de-baltar-hillfort-nw-ib/
  19. «Limiaos fuxidos a Portugal (1936–1950)», historiadexinzo.wordpress.com, 10/04/2023. https://historiadexinzo.wordpress.com/2023/04/10/limiaos-fuxidos-a-portugal-1936-1950/

Últimas noticias de Baltar

Domingo, 25 de outubro

La Región · 25 out. Baltar

O pavillón de Baltar estreouse con éxito na primeira Feira do Mel da Serra do Larouco

O pavillón de deportes de Baltar celebrou este sábado a primeira edición da Feira do Mel da Serra do Larouco, un evento que reuniu a produtores e veciños para poñer en valor o mel de montaña da zona. A xornada contou cunha gran acollida e serviu para amosar a calidade dos produtos locais. Estes foron os puntos clave do encontro: Participación: Instaláronse 14 postos de apicultores da bisbarra. Producto local: O mel da zona destaca polo seu sabor intenso, grazas a unha mestura de carballo,…

Venres, 16 de outubro

Dende A Limia · 16 out. Baltar Xinzo de Limia

A I Feira do Mel da Serra do Larouco reúne en Baltar 13 expositores e ofrecerá showcooking e desgustación

A I Feira do Mel da Serra do Larouco, que se celebra o sábado 24 de outubro no Pavillón de Deportes de Baltar, contará cun programa de charlas centrado na apicultura e no seu futuro. Pola mañá, Manuel Aguiar, de Abellas Nais, ofrecerá un panorama da apicultura no país; a divulgadora medioambiental Xiana Albor falará de apicultura e biodiversidade; e os apicultores Mónica Herrera e José Pazos compartirán experiencias de éxito. Pola tarde, os apicultores Benito Prado e Manuel García abordarán o…

Xoves, 24 de setembro

La Región · 24 set. Baltar Calvos de Randín Calvos Randín

Incendio en Calvos de Randín e Baltar: máis de 140 hectáreas ardidas e Situación 2 declarada

Un incendio que comezou este xoves ao mediodía en Calvos de Randín arrasou máis de 140 hectáreas e chegou ata o núcleo de As Meaus, en Baltar, onde a Xunta declarou a Situación 2 polo perigo de que o lume ameace as casas. O lume comezou ás 13:36 horas na parroquia de Randín. Aínda que o incendio está en zonas de difícil acceso e ameaza varias aldeas, o alcalde de Baltar, José Antonio Feijoo, afirmou que polo momento non foi necesario evacuar a ningún veciño grazia ao gran número de medios e á…

Xoves, 20 de agosto

La Región · 20 ago. Baltar

Baltar segue sen auga polo día debido a unha avaría nunha tubaxe principal

Os veciños de Baltar levan dende o pasado luns sen subministro de auga normalizado debido á rotura dunha canalización principal na capital municipal. Para intentar que os depósitos se recuperen durante a noite, o Concello estableceu un horario de restricións ata novo aviso: Con auga: de 08:00 a 00:00 horas (con moi pouca presión). Corte total: de 00:00 a 08:00 horas. A falta de presión está a causar graves problemas nos negocios e servizos básicos: Hostalaría: moitos bares non poden usar…

Diario do Limia · 20 ago. Baltar

Veciños de Baltar levan tres días sen auga e o BNG pide medidas urxentes

O municipio de Baltar sofre un corte de subministro de auga potable desde hai tres días que afecta a veciños, hostalaría, centro de saúde e centro de día. O grupo municipal do BNG presentou este 19 de agosto un escrito no Concello esixindo unha solución inmediata. A portavoz nacionalista, Silvia Piñar, critica a lentitude na reparación e solicita o uso de medios técnicos especializados para localizar a fuga máis rápido, evitando que os operarios teñan que traballar manualmente baixo as altas…

Mércores, 19 de agosto

Dende A Limia · 19 ago. Baltar

Veciños de Baltar levan tres días sen auga corrente

Os veciños de Baltar sofren cortes no subministro de auga dende hai tres días, afectando tanto a vivendas como a negocios, ao centro de saúde e ao centro de día. O BNG local solicitou información oficial ao Concello este 19 de agosto para coñecer os motivos da avaría e as solucións previstas. Ante a falta de auga, os nacionalistas piden que se activen medidas de urxencia: Reparto de auga entre os veciños afectados. Uso de cisternas para garantir o servizo nos centros públicos. Mellor…

Luns, 10 de agosto

La Región · 10 ago. Baltar Garabelos do Bouzo

O incendio de Baltar segue controlado e os lumes de Rodeiro evolucionan favorablemente

O incendio forestal que afecta a Garabelos do Bouzo, en Baltar, mantense controlado este luns pola mañá, mentres que os dous lumes rexistrados en Rodeiro tamén están baixo control ou estabilizados. O lume de Baltar, que comezou o pasado sábado ás 12:21 horas, queimou unhas 120 hectáreas. Aínda que está controlado desde a noite do domingo, os equipos de extinción seguen traballando no terreo para apagalo por completo e evitar que volva prender. O alcalde da localidade sinalou que hai sospeitas…

Domingo, 9 de agosto

Diario do Limia · 9 ago. Baltar Garabelos do Bouzo

Controlado o incendio forestal de Baltar tras arrasar 120 hectáreas

O incendio forestal que comezou o pasado sábado en Garabelos do Bouzo, en Baltar, quedou controlado este domingo ás 21:42 horas. As chamas calcinaron unha superficie provisional de 120 hectáreas. Para extinguir este lume, que se iniciou o sábado ás 12:21 horas, foi necesaria a intervención dun amplo operativo: Medios terrestres: 3 técnicos, 13 axentes, 27 brigadas, 15 motobombas e 3 pás. Medios aéreos: 6 helicópteros e 9 avións. Ante calquera sospeita de lume, a Xunta recorda que podes…

La Región · 9 ago. Baltar

Estabilizado o incendio forestal de Baltar tras queimar 120 hectáreas

O lume que comezou este sábado en Baltar quedou estabilizado ás 13:41 horas deste domingo. As chamas afectaron a máis de 120 hectáreas, pero a estas alturas xa non hai perigo para as casas da zona. Actualmente, as brigadas traballan exclusivamente por terra para rematar de apagar o lume e evitar que se reavive. Estes son os traballos principais: Maquinaria pesada: úsanse máquinas bulldozers para limpar o terreo de vexetación e evitar que o lume volva prender baixo as cinzas. Refrixeración…

La Región · 9 ago. Baltar Garabelos do Bouzo

Incendio forestal en Baltar: 95 hectáreas queimadas tras un lume intencionado

Un grave incendio forestal arrasou 95 hectáreas na parroquia de Garabelos do Bouzo, en Baltar. O lume comezou este mediodía e estendeuse rapidamente debido ao vento. O operativo para apagar as chamas é moi amplo e conta con gran despregamento de medios para controlar a situación canto antes: Medios terrestres: 21 brigadas, 13 motobombas e 3 palas. Medios aéreos: 9 avións e 6 helicópteros. Reforzos: Apoio das brigadas de Laza (BRIF). O alcalde de Baltar, José Antonio Feijóo, confirmou que o…

Sábado, 8 de agosto

Dende A Limia · 8 ago. Baltar

A festa popular de Baltar reúne a centos de veciños entre xogos e música

A área recreativa de Baltar acolleu hoxe unha xornada de festa con xogos tradicionais e música en directo de grupos galegos e portugueses. O encontro, que reuniu a centos de persoas, serviu para que os veciños do concello gozasen dunha xornada de convivencia á beira do río. A celebración contou con dúas actividades principais: Xogos tradicionais: actividades de sempre para todas as idades. Música en vivo: actuacións de grupos da zona e tamén do país veciño.

La Voz de Galicia · 8 ago. Baltar Xinzo de Limia Garabelos do Bouzo

Un incendio forestal en Baltar queima xa máis de 20 hectáreas

Un lume declarado este mediodía na parroquia de Garabelos do Bouzo, en Baltar, arrasou xa máis de 20 hectáreas de monte. As lapas achegáronse á aldea de O Bouzo e aos límites do concello de Xinzo de Limia. O incendio comezou ás 12:21 horas desta xornada do 8 de agosto. A gran columna de fume é visible desde varios municipios da contorna debido á magnitude do lume. Para controlar a situación, traballan na zona diversos medios de extinción da Xunta e do Estado: Brigadas de terra. Medios…


Warning: Undefined array key "geo" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 17


Warning: Undefined array key "parroquia" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 29
Mapa de Baltar

© colaboradores de OpenStreetMap

PNFPB Install PWA using share icon

For IOS and IPAD browsers, Install PWA using add to home screen in ios safari browser or add to dock option in macos safari browser