Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

A Torre do Castro de Sandiás: historia, visitas e actividades

A Torre do Castro, en Sandiás, é un castelo do século XII derrubado polos irmandiños en 1467 e hoxe consolidado: a súa historia, as visitas guiadas de 2024 e o concerto do grupo TOR de 2023.

A Torre do Castro é a fortaleza medieval de Sandiás, un dos castelos que defendían a Limia Alta e a Lagoa de Antela, xunto cos da Pena, A Forxa e Celme. Despois de obras de consolidación, o Concello usa o seu contorno para actividades culturais e divulgativas. Esta páxina conta primeiro a súa historia e despois as visitas e actos que figuran nas fontes consultadas; as lendas están en Lendas da Torre de Sandiás e o contexto das torres en Idade Media e torres.

Historia do castelo

O castelo construíuse probablemente na primeira metade do século XII sobre un antigo castro, nas loitas entre Afonso VII e Afonso Henriques de Portugal polo condado da Limia ^[3]^[4]. Controlaba os camiños e as mercadorías que cruzaban a Limia Alta ^[5]. Segundo a Galipedia, o duque de Lancaster asaltouno en 1386, pero Fronteira Esquecida só recolle esa visita como opinión dalgúns investigadores ^[3]^[4].

No século XV era do conde de Benavente, Alonso Pimentel. En 1467, na segunda revolta irmandiña, os homes de Alonso de Paredes derrubárono e queimárono coa axuda dun criado dos sitiados; despois reconstruíuse ^[3]^[4]. Nas guerras con Portugal dos séculos XVII e XVIII serviu de punto de reunión das tropas que ían á raia ^[3].

A torre hoxe

Do conxunto queda parte da torre da homenaxe, que tiña soto, tres pisos e terraza ^[4]. Está no outeiro que domina o pobo de Sandiás, preto de onde se estendía a Lagoa de Antela, e tras a consolidación a visita guiada de 2024 anunciou como novidades a cerámica, as troneiras internas, a escaleira interior e o adarve ^[1]. A bibliografía básica son os traballos de Xesús Taboada Chivite e de Ramón Boga Moscoso sobre os castelos medievais de Galicia ^[3].

Segundo o blog Galicia Máxica, a torre, que figura no escudo de Sandiás, foi obxecto de actos vandálicos nos arredores (Vía Lethes denunciou pintadas o 12 de febreiro de 2019); a Dirección Xeral de Patrimonio Cultural tiña previsto redactar o proxecto de acondicionamento e consolidación e despois executar a actuación aprobada ^[6].

I Visita guiada ao patrimonio militar (27 de xullo de 2024)

Dentro de «Cultura no Verán», o Concello de Sandiás organizou o sábado 27 de xullo de 2024 a I Visita Guiada ao Patrimonio militar da arquitectura medieval: a Torre do Castro no contexto das Torres da Comarca da Limia. Dirixiuna Jorge Abraham Vila, profesor do IES Cidade de Antioquia en Xinzo de Limia, antigo profesor colaborador da Universidade de Vigo e investigador das torres e castelos da Limia. Os anos anteriores houbo visitas ao Pazo do Telleyro e ao patrimonio xeolóxico das areeiras de Sandiás ^[1].

Houbo dúas sesións, ambas gratuítas e con inscrición no Concello: unha charla no Centro de Interpretación da Lagoa de Antela (11:00–12:00) e unha visita in situ á torre (12:30–13:30) ^[1].

O programa anunciaba, entre outros temas ^[1]:

o papel das fortalezas e castelos da Alta Limia;
obxectos e lugares inéditos da torre tras a consolidación: cerámica, troneiras internas, escaleira interior, adarve ou paseo de ronda;
documentos medievais que a mencionan e hipóteses sobre a súa orixe e derrubamento;
o papel das revoltas irmandiñas e o cerco ao Duque de Lancaster;
as titularidades da nobreza laica (Nóvoa, Pimentel, Osorio…).

Concerto de TOR (18 de agosto de 2023)

O Concello organizou unha noite de música ao carón da torre co grupo TOR (folk céltico da Galiza), o venres 18 de agosto de 2023 ás 21:00. Os seus temas, guiados por gaita, frauta de madeira e acordeón diatónico, con bouzouqui e contrabaixo, seguen un estilo propio de comarcas como a Limia: muiñeiras, xotas, alboradas, pasacorredoiras, piruxaldas, alalás, cantos de reis, valses e mazurcas ^[2].

Félix Castro e Castor Castro, dous dos membros, investigan a frauta de madeira e o acordeón diatónico en Galicia e recuperan o repertorio dos gaiteiros ourensáns, en especial Faustino Santalices. Entre as súas publicacións figuran o «Catálogo de músicos da Limia. Música tradicional» e o libro-CD «Os sons da Limia». O grupo completan Xosé Liz (bouzouqui, guitarra, mandolina) e Álvaro Iglesias (contrabaixo) ^[2].