Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

Roteiro do patrimonio histórico do concello de Xinzo de Limia

Resumo do patrimonio histórico do concello de Xinzo de Limia: igrexa vella románica, templos románicos de Novás e Morgade, Torre da Pena, convento do Bon Xesús, Mosteiro de Ribeira e o paso do Camiño de Santiago da Vía da Prata.

Estilo dominante: Románico (séculos XII-XIII)
Igrexa vella de Xinzo: Fachada con portada de tres arquivoltas (século XII)
Camiño de Santiago: Vía da Prata, variante por Verín, A Estivada, Xinzo e Sandiás

O concello de Xinzo de Limia conserva un patrimonio histórico dominado polo románico rural. A web comarcal xinzodelimia.eu, na súa sección de cultura e monumentos, fixo en 2009 un pequeno roteiro que serve aínda hoxe de guía de lectura do territorio: a continuación recóllese o que dicía e como se enlaza co que sabemos agora ^[1]^[2].

A igrexa vella de Xinzo

Da primitiva igrexa románica do século XII só se conserva a fachada, parte da planta e un lenzo do muro norte. A portada é de arco liso rodeado de tres arquivoltas sobre columnas con capiteis historiados, e arredor delas corre unha banda de cabezas de cravo, moi típica das igrexas da Limia. A web recordaba que, poucos anos antes, unhas escavacións e traballos de acondicionamento atoparan varios frescos no interior, e que, segundo algúns historiadores, a Civitas Limicorum estaría no mesmo lugar que hoxe ocupa a igrexa ^[1]. A historia posterior do templo, do abandono ao salvamento, está en As igrexas de Xinzo; sobre o debate da civitas, véxase A Civitas Limicorum.

Outros templos románicos

A web destaca como románicos os templos de Novás, no extremo sueste do concello, e de Morgade, na estrada a Vilar de Barrio e Maceda, que conserva dúas portas románicas interesantes. Cita ademais outras igrexas con elementos románicos: San Pedro de Boado, Santa María e San Pedro de Laroá, Santo Tomé de Morgade, San Pedro de Pena, San Xoán de Oleiros e Santa Mariña de Xinzo, e lembra que no concello abondan os cruceiros e os petos de ánimas ^[2]. Pódense consultar as fichas das parroquias de Novás e Morgade.

A Torre da Pena

Á beira da Lagoa de Antela, camiño de Maceda, érguese a Torre da Pena, de porta alta e coroada por ménsulas, desde a que se ve unha ampla vista da Limia ^[2]. Máis detalle en Torre da Pena.

O convento do Bon Xesús de Trandeiras

Ao norte, en Trandeiras, está o edificio do convento franciscano do Bon Xesús, de finais da Idade Media, coa súa igrexa do século XVI. A web di que o convento foi fundado por Alonso Piña a comezos do século XIX e que se fixo famoso polo recibimento que ofreceu aos sacerdotes franceses emigrados durante a Revolución, e que tras a desamortización de Mendizábal quedou aillado e depredado, como moitos outros ^[2]. Véxase Convento do Bon Xesús da Limia.

O Mosteiro de Ribeira

No sudoeste do termo atópase outro exemplo de arquitectura románica, o cenobio beneditino do Mosteiro de Ribeira, que pasou a ser priorato de Celanova, onde o Padre Sarmiento atopou lápidas romanas dedicadas a individuos da tribo Quirina ^[2]. Ficha en Mosteiro de Ribeira.

Nove igrexas con paneis interpretativos

En outubro de 2018 o Concello presentou os paneis informativos instalados, coa Axencia de Turismo de Galicia, en nove igrexas medievais do concello, todas de orixe polo menos románica: Santa Mariña de Xinzo, San Tomé de Morgade, San Pedro de Boado, Santo André de Piñeira Seca, San Xoán de Guntimil, San Xoán de Seoane de Oleiros, San Nicolau de Novás, Santa María de Laroá e San Pedro de Solbeira. Os traballos incluíron documentación histórica e de campo, revisión de paramentos para identificar fases anteriores ao barroco e rexistro da cultura inmaterial asociada aos templos, porque antes carecían de infraestruturas interpretativas para o visitante ^[3].

O Camiño de Santiago

A mesma fonte sitúa no concello unha ruta xacobea: vindo de Zamora pola Vía da Prata, bifúrcase na Gudiña e unha das alternativas recoñecidas segue por Verín, A Estivada, Xinzo, Sandiás, Allariz, Xunqueira de Ambía e San Cibrao das Viñas ata Ourense ^[2].

Paisaxe

O texto remata coa Lagoa de Antela, que a pesar da desecación segue sendo un reduto de gran valor ecolóxico, e coas terras altas do concello, que ofrecen unha panorámica de toda a chaira da Limia ^[2]. Véxase Charcas e aves da Lagoa de Antela.