Penedos, pedras curativas e contos de humor da Limia

Esta páxina reúne lendas de pedras e penedos e algúns contos de humor que se contan na Limia, con fonte de cada un.

O Penedo do Arangaño (Perrelos, Sarreaus)

O Penedo do Arangaño (ou Angaraño) está pola estrada de Xinzo de Limia a Vilar de Barrio, á altura de Perrelos, nun monte da parroquia dos Castelos. É un penedo furado de uns 1,5 m de alto e 3 m de diámetro. Servía para curar unha enfermidade moi común entre os nenos pequenos, un avultamento da barriga que lles quitaba a gana de comer e podía matalos. Segundo a xente maior, o rito era así: levábase o meniño ao penedo, a nai metíao polo burato e a madriña recollíao pola saída; despois quitábaselle a roupa e colgábase das árbores de arredor, e vestíase o neno con roupa nova. Como agradecemento tirábanse moedas dentro do penedo e deixábase un cirio acendido (aínda se ven restos de candeas e hai uns anos atopábanse moedas). Non todos din que tivesen que ser nai e madriña: abondaba a nai e unha axudante. Ao pasar o neno por baixo dicíase unha fórmula, algo así como: «Comadre miña, heiche vai o angaraño; vóltamo sano e vivo» ^[1]. Un comentario recente advirte de que é de Perrelos e non de Cortegada ^[5].

As pedras da moura de Nocelo da Pena e da aldea da Pena

En Nocelo da Pena, unha moura trouxo uns penedos na cabeza e o terreo por onde pasou quedou improdutivo; un dos penedos está cheo de ouro e o outro de lume, pero ninguén se atreve a abrir ningún por medo a equivocarse e queimalo todo ^[2]. Na aldea da Pena, Cristo, vestido de mendigo, pediulle pan e viño a unha señora e ela negoullo; como castigo, cada noite aparecía unha pedra á porta da súa casa e tiña que levala na cabeza ao seu sitio, ou morrería ^[2].

Os penedos de Baltar

En Meaus, un dos tres pobos do antigo Couto Mixto, din que mouros e mouras seguen vivindo arredor dos penedos da Campa dos Mouros e da Bicha ^[2]. En San Martiño dos Peros, o Penedo de Penacurva é un penedo singular cuxa parte esquerda fai de tellado; os veciños din que debaixo ouvaban os lobos, e dá nome á Asociación Cultural Penacurva ^[6]. A Serra do Larouco, entre Baltar e Vilar de Perdizes (Portugal), levou o nome do deus prerromano Larouco, ao que hai aras romanas a ambos os lados da raia que o equiparan a Xúpiter ^[7].

As orellas do Monte de Rubiás

No Monte de Rubiás (Rubiás dos Mistos, Calvos de Randín) hai un penedo cun furado que semella unha porta, pero por dentro está oco; se se intenta entrar, o burato encolle e, quen xa ten parte do corpo dentro, non pode saír. A uns pastores, andando cas ovellas, comezou a nevar; o primeiro meteu a cabeza e quedou trabado. O que estaba fóra decidiu ir buscar unha marra para romper o penedo, pero, por se viña o lobo polas ovellas, díxolle ao preso que baixase os pantalóns: «se vén o lobo, ten o fociño frío, hache tocar no cu e así podes berrar e tornalo». Foi así: o compañeiro, en vez de ir pola marra, colleu unha bóla de neve e botoulla entre as cachas. O que estaba preso, crendo que era o lobo, tirou tan forte que sacou a cabeza, pero as orellas quedaron apegadas á pedra, onde aínda se ven as pegadas. Recolleuna José González Rodríguez en xaneiro de 1994 a Leopoldo Escudero Rodríguez, de 83 anos ^[3]. Hai unha versión de Hermisende (Zamora), «O frío fociño do lobo» ^[3].

O tardo e o Tío Roxo

En Calvos de Randín, o Tío Roxo viña do muíño dacabalo da súa besta e o tardo deulle a volta ao aparello: chegou á casa coa cabeza para abaixo e os pés para riba e sen decatarse da postura ^[3].

Contos de humor do blog As tradicións da Limia

• O calaceiro (Emilio Martínez, de Novias, Os Blancos, 15/03/2001): un vello deixa o seu único burro ao máis lacazán dos tres fillos. Un non colle o pan de enriba da mesa por non moverse, outro deixa que lle ardan as chancas no lume e o terceiro prefire perder o burro antes que subir as escaleiras. O burro é para el ^[4].
• O muiñeiro e a bruxa (Sra. Maruja, 21/05/2002, muíño preto de Cuquexos): a un muiñeiro desaparecíalle leña e alguén facía lume de noite. Foi vixiar e atopou unha vella secando os cabelos; quixo botala ao lume, pero ela suplicou: era unha maldición da súa nai, que se desfaría cun corte no dedo pequeno. El fíxollo e a vella volveuse unha moza fermosa ^[4].

O lobo branco da Limia

Os lobos de pelaxe branca considéranse nefastos. Na Limia déixase ver un lobo branco no mesmo lugar onde outros lobos devoraran uns mozos, e a súa presenza anuncia a morte inminente dunha persoa. O romance «La loba blanca», que Laureano Prieto rescatou en Viana do Bolo, conta que unha moza, destinada polo pai a casar cun curmán rico, namorouse dun pastor; o pai encerrouna, o amante liberouna e fuxiron, pero o pai bótoulle unha maldición: «Oxalá te convertas en loba!». Así sucedeu e a súa primeira vítima foi o seu propio mozo; mataba sen piedade e ningún tiro a feriu, ata que un día desapareceu ^[8].

Ligazóns

• Lendas da Limia
• Mouros e mouras da Limia
• Sarreaus
• Baltar

Fontes

1. «O Penedo do Arangaño», Xavier Feixoo, Galicia Encantada; reproduce R. Novoa Rivero, «Os penedos no Val de Antela», Pontenova 8 (2003). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=13&id=341
2. Rafael José Adalid Rodríguez, «Contos, lendas e mitos da auga na Limia e pequenas achegas», Revista Galicia Encantada 16 (2020); fontes orais A. M. (Lamas, 2019) e A. P. (Ourense, 2018). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=11&id=2886
3. «As orellas do Monte de Rubiás» (https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=18&id=716), «O tardo e o Tío Roxo» (https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=19&id=574) e «O frío fociño do lobo» (https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=7&id=1362), Galicia Encantada.
4. «Tres contos», As tradicións da Limia, 04/02/2021. https://tradicionsdalimia.es/tres-contos/
5. Comentario de 2021 en Galicia Encantada sobre a ficha do Arangaño.
6. «Os vintos, un xogo popular no século XXI. San Martiño dos Peros», As tradicións da Limia, 01/10/2021. https://tradicionsdalimia.es/os-vintos-un-xogo-popular-no-seculo-xxi-san-martino-dos-peros-concello-de-baltar/
7. «Serra do Larouco», Fronteira Esquecida Limia-Lima. https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/serra-do-larouco/
8. «Micromitos 036: A loba branca», Nós Diario, 20/10/2020. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=7&id=2976