Auga, nitratos e regadío na Limia: cronoloxía documentada

Desde finais dos anos noventa, entidades científicas e ecoloxistas alertan de nitratos, eutrofización e caudais baixos na cabeceira do Limia. Esta páxina ordena os datos, os estudos e as posicións, atribuíndo cada afirmación á súa fonte.

Límite legal de nitratos: 50 mg/l na auga de consumo
Encoro de Gudín: en río Faramontaos
Pozos do proxecto de regadío: 42
Superficie do proxecto de regadío: 4.859 ha

A calidade e a cantidade da auga na cabeceira do río Limia son, desde hai máis de vinte anos, un dos temas de debate máis vivos da comarca. Esta páxina non toma partido: ordena os datos, os estudos e as posicións que publicaron as fontes, indicando sempre quen afirma cada cousa. Sobre o proxecto europeo de mellora e as obras da Confederación Hidrográfica do Miño-Sil (CHMS) véxase LIFE Regenera Limia e as obras da CHMS.

O punto de partida

O límite legal de nitratos na auga de consumo humano é de 50 mg/l ^[1]^[6]. A chaira da Limia é, segundo a CHMS, un dos territorios agrícolas máis produtivos de Galicia, con numerosas granxas intensivas de vacún, porcino e aves ^[10]. O río desagua no encoro das Conchas, a uns 8 km augas abaixo da chaira, construído en 1949 ^[3].

Cronoloxía segundo a Sociedade Galega de Historia Natural

A Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN) leva anos documentando o problema; esta é a cronoloxía que publica ^[1]:

1998. Solicitudes de Coren ao Concello de Sarreaus para unha explotación de 300.000 polos de engorde e outra de 5.000 porcos, ás que a SGHN presentou alegacións por riscos de contaminación por nitratos ^[1].
2007. O «Estudo Hidrolóxico–Ambiental de A Limia» da entón Confederación Hidrográfica do Norte rexistrou, no río Limia en Ponteliñares, niveis elevados de coliformes fecais, nitritos e fósforo disolto e pouco osíxeno ^[1].
2011. Primeiro episodio masivo de cianobacterias no encoro das Conchas; a SGHN atribúe a orixe á carga gandeira e á xestión dos estercos augas arriba ^[1].
2012. Recoñécese oficialmente que a auga do encoro de Gudín, rematado a finais de 1994 no río Faramontaos para abastecer Xinzo, non é potable por cianobacterias tóxicas ^[1].
2014. A CHMS publica o estudo isotópico do CSIC (Delgado Huertas): os nitratos están moi enriquecidos en 15N, o que indica «unha contribución importante de residuos gandeiros e/ou a presenza de residuos urbanos non ben depurados» ^[1]^[2].
2018. Segundo as analíticas oficiais de augas subterráneas, os nitratos empeoran e superan o límite legal incluso en captacións de abastecemento ^[1].
2020. Datos de Sanidade sobre abastecementos: o límite de 50 mg/l superouse no 25 % das datas analizadas en Vilariño das Poldras, o 33 % en Piñeira de Arcos, o 50 % en Cortegada e Sandiás e o 71 % en Cardeita (2017–2019) ^[1]. Investigadores da Universidade de Vigo publicaron mostras de 76 pozos privados e 26 mananciais: o 55–60 % dos pozos e o 10–14 % dos mananciais superaban os 50 mg/l, con máximos de 329 e 114 mg/l, e concluíron que a fonte máis probable dos nitratos é a aplicación de esterco ou xurro ^[1].
2021. O TSXG anulou o 19 de novembro, por sete motivos, a declaración de impacto ambiental dunha granxa en Rairiz de Veiga ^[1].
2022. O Plan Hidrolóxico 2022–2027 recoñece que non se acadaron en 2015 nin 2021 os obxectivos de bo estado para os cursos fluviais da chaira nin para as Conchas, e que a masa de auga subterránea «Xinzo de Limia» pasa de «bo» a «malo» por nitratos. O 24 de maio de 2022 o MITECO publicou o mapa de augas afectadas por nitratos, que inclúe o encoro das Conchas, e comezou o prazo de tres anos para que a Xunta declare zona vulnerable ^[1].
2024. A CHMS empezou en outono a demolición do encoro de Gudín, inservible para abastecemento desde 2012, por 1,9 millóns de euros; a SGHN suma máis de 2,5 millóns gastados en construílo e demolelo ^[1].
2025. Veciños do poboado das Conchas presentaron o 26 de marzo unha demanda contra a Xunta, a CHMS e cinco concellos por vulneración de dereitos fundamentais, e a vista celebrouse o 13 de xuño ^[1]. Segundo as organizacións que apoian aos veciños (ClientEarth, Amigos da Terra e CECU), en xullo de 2025 o TSXG declarou que a Xunta e a CHMS vulneraran os dereitos fundamentais da comunidade das Conchas por non evitar a contaminación procedente da gandaría industrial, e ordenou medidas inmediatas para pór fin á degradación do encoro e garantir auga potable; o Tribunal Supremo confirmou despois a sentenza, e os demandantes pediron ao TSXG a súa execución forzosa porque, din, só se pagaron as indemnizacións e fixéronse algunhas inspeccións e tomas de mostras ^[13].

O que din os estudos

O estudo isotópico do CSIC encargado pola CHMS concluíu que os nitratos proceden en boa parte de residuos gandeiros ou urbanos mal depurados e que poucas mostras conservan sinal de fertilizantes inorgánicos ^[2]. A SGHN engadiu unha análise propia: nas dúas subcuncas da chaira (Antela e Limia) a poboación humana difire (relación 2,6 a 1) pero a carga gandeira é case idéntica, e os resultados non cadran cunha orixe urbana maioritaria ^[1]. Segundo a SGHN, a carga gandeira na chaira era de 62.547 UGM en 2009 e a poboación de 19.523 habitantes en 2013 ^[3].

Os datos oficiais da CHMS procesados pola SGHN indican que a concentración de nitratos nas augas subterráneas no trienio 2020–2022 foi un 49,2 % maior ca no trienio 2014–2016, e que as mostras que superaban o límite legal subiron ao 6,3 % ^[6]. A SGHN afirma ter advertido en máis de 35 ocasións á Consellería de Medio Ambiente de que a proliferación de granxas industriais afectaba á calidade e á cantidade da auga, e que as súas alegacións foron ignoradas ^[7].

As posicións das administracións e das empresas

Segundo Gciencia, a Xunta e a CHMS recoñeceron en reunións a existencia do problema e comprometéronse a buscar solucións ^[8]. A CHMS, no seminario de peche de 2019, afirmou que a aplicación do sistema de control integrado de fertilizantes do proxecto LIFE Regenera Limia reduciu o abono mineral nun 40 % e que o meandro recuperado elimina máis dun 85 % dos nitratos de media ^[11]. Un comunicado de Coren que cita a SGHN afirma que «non existe informe algún que demostre» que a situación das Conchas se debe a malas prácticas co uso de residuos gandeiros e que as cianobacterias aparecen cada verán noutros encoros ^[3]. Greenpeace, no informe «Coren contra Manuel», cita que nos últimos vinte anos a carga gandeira da comarca medrou un 114 % mentres que a poboación diminuíu un 19 % ^[14]. Unha reportaxe de televisión de 2019 sobre os vertidos provocou accións civís da empresa contra un agricultor da zona, cun acto de conciliación sen acordo ^[8].

Caudais e regadío

A SGHN denuncia un «colapso hidrolóxico crónico» na cabeceira do Limia: nos últimos dez anos, segundo os datos oficiais que cita, o caudal ecolóxico mínimo non se cumpriu un de cada tres días (1.172 días) e chegou a quedar dez veces por baixo ^[4]. Atribúe a diminución de caudais desde finais dos anos noventa ao aumento do regadío e das explotacións industriais, e pide limitar novas concesións de auga na cabeceira ^[4].

O Ministerio e a Xunta tramitaron un proxecto de modernización do regadío con 42 pozos, redes de rega presurizadas e telecontrol, que abrangue case 4.859 hectáreas, custa 36 millóns de euros e inclúe balsas cunha capacidade de 76.000 m³; tres sociedades científicas (SEO/BirdLife, a Sociedade Galega de Ornitoloxía e a SGHN) presentaron alegacións polo risco para espazos e especies protexidas ^[5]. O Ministerio sostén que as novas infraestruturas permitirán un aforro do 20 % dos recursos ^[5]. Segundo SEO/BirdLife, o proxecto «A Limia 2022» prevé tres redes colectivas de transporte de auga, tres balsas de 76.000 m³ (máis que a capacidade diaria de abastecemento de Ourense, de 69.000 m³) e uns 120 km de gabias; foi modificado para sacar as balsas da superficie da ZEPA, pero o resto das infraestruturas están total ou parcialmente dentro dela ^[15]. Gciencia presenta a Limia como a principal produtora de pataca do país e recolle a comparación que fai o presidente da SGHN coa situación de Doñana ^[9]. A CHMS, por outra banda, creou unha comisión de seguimento coas comunidades de regantes para legalizar pozos como solución temporal ^[12].