Domingo Martínez de Presa, o abade de Feás que fixo autómatas no século XVII

Domingo Martínez de Presa foi un clérigo do século XVII que, na aldea montañesa de Feás, nas actuais terras de Calvos de Randín, construíu «ingenios» que se movían imitando seres vivos, é dicir, autómatas, e escribiu o que se considera o primeiro libro sobre o tema en España ^[1]. A súa vida é case descoñecida fóra da súa propia obra, pero o que deixou escrito converte este abade dunha parroquia illada nun dos personaxes máis singulares da historia da Limia.

Abade de Feás

En 1645 o conde de Lemos, patrón do beneficio de San Miguel de Feás, presentou ante o bispo de Ourense a Martínez de Presa para que lle concedese a cura de almas da freguesía. Daquela Feás estaba na xurisdición de Xinzo de Limia; hoxe pertence ao concello de Calvos de Randín. O abade permaneceu alí ata a súa morte, vinte anos despois ^[1].

Non se sabe de onde viña. O título de licenciado indica que estudara nalgunha universidade, e a ausencia do seu expediente de ordenación na diocese de Ourense fai pensar que se ordenou noutra ^[1]. Neses outeiros «sen comunicación», segundo as súas propias palabras, propúxose fuxir do «ocio vicioso» e facer cousas que non se vissen ^[1].

Os autómatas

Case todo o que sabemos del procede da súa obra, Fuerza del ingenio humano y inventiva suya, impresa en Madrid en 1662. O libro describe cinco instrumentos de corda que a auga facía soar, movidos por unha soa roda da que penduraban outras, e tres caixas «para deleitar a vista» con figuras de madeira dispostas en varios niveis, algunhas das cales emitían sons por acción do aire. Dúas delas funcionaban con mecanismos de auga, rodas e poleas, e a terceira cun mecanismo semellante ao dun reloxo, con pesas e resortes ^[1].

Aquelas caixas debían ser un espectáculo: filas de personaxes que tocaban instrumentos, bailaban ou recreaban unha escena, como a batalla de Clavijo, ao son da música. O bispo de Ourense Alfonso de San Vitores de la Portilla, que rexeu a diocese entre 1653 e 1659, viu unha delas e gustoulle tanto que facía dela o tema principal das súas conversas ^[1]. O abade falaba tamén doutros inventos, como un centauro do tamaño dun xovenco que se movía só por camiño liso, disparaba unha besta, medraba e minguaba ao avanzar e tocaba un pasarrúa ^[1].

Segundo a fonte, a súa inventiva espertou admiración e tamén envexas, pois nin sequera os enxeñeiros da corte de Filipe IV foron quen de descifrar o funcionamento dos seus aparellos ^[1].

O libro e a Inquisición

O libro é breve, porque, como o propio autor di, quen non vexa e palpe os aparellos non os entenderá por moito que llos conten. Ten, en cambio, un prólogo que ocupa a metade da obra, no que trata os milagres, que clasifica en tres tipos, as ciencias e as técnicas, quizais tamén para evitar sospeitas da Inquisición ^[1]. O censor, fray Gaspar Salgado, lector de teoloxía de Nosa Señora de Atocha, puido ver algúns dos enxeños e comprobou que se movían sen arte de maxia nin intervención diabólica ^[1].

Un libro esquecido e recuperado

A obra estivo esquecida durante séculos. Reeditouse en 2000, cun estudo de Mercedes Cabello Martín, a partir do único exemplar coñecido, que garda a biblioteca da Universidade Complutense ^[1]. En maio de 2022 o Museo da Marioneta e do Xoguete de Lalín incorporou unha réplica ideal dun dos seus enxeños, obra dos artesáns de Xirapaus ^[1].

Preguntas frecuentes

Ligazóns

• Parroquia: Feás
• Persoeiros da Limia
• Calvos de Randín
• Curiosidades da Limia

Fontes

1. Domingo Martínez de Presa, el cura más ingenioso de la Historia (Vía Lethes, Alexander de los Ríos Conde, 15-01-2017). https://vialethes.es/martinez-presa-cura-ingenioso