Historia do Couto Mixto: a república entre dous reinos (ata 1868)

O Couto Mixto foi un territorio entre Galicia e Portugal, formado por Santiago, Rubiás e Meaus, con xuíz propio, exención de impostos e liberdade de nacionalidade; o Tratado de Lindes de 1864 acabou con el en 1868.

Aldeas: Santiago, Rubiás e Meaus (As Maus)
Superficie: 26,9 km²
Tratado: Tratado de Lindes, 29 de setembro de 1864
Fin dos privilexios: entrega de 1868

O Couto Mixto foi durante séculos un pequeno territorio fronteirizo entre Galicia e Portugal, no val do río Salas, na vertente norte da serra do Larouco. Formábano tres aldeas —Santiago, onde estaba a capital, Rubiás e Meaus (hoxe As Maus, en Tosende, Baltar)— nunha superficie de 26,9 km² e, segundo o seu penúltimo xuíz, Delfín Modesto Brandón, con non máis de mil habitantes entre 1862 e 1864 ^[1]^[3]. Non dependía nin da coroa de Portugal nin da de España, e a súa organización propia levou a compararse cun pequeno Estado. A rede turística 25 Motivos resúmeo hoxe como un símbolo de autoxestión e de cultura de fronteira, cunha única convivencia galego-portuguesa ^[7].

Orixe

Descoñécese a data da súa creación. A Galipedia di que se constitúe arredor do século XII (1147) pero que é anterior, ligado á Baixa Idade Media e ao castelo da Picoña, e vinculado despois á casa de Bragança ^[1]. Cerredelo, seguindo a Luís García Mañá, destaca a súa dependencia histórica das casas nobres de Bragança e de Monterrei ^[2]. A orixe documental é imposible de aclarar: as tropas francesas de Soult destruíron en 1809 os documentos da «arca das tres chaves» ^[1]^[2].

Inicialmente formaban o Couto catro lugares, incluído Pena, que foi arrasado polas lapas entre 1517 e 1518, cando un grupo armado portugués lle prendeu lume ás casas; os veciños de Santiago, Rubiás e Meaus procuraron entón o apoio do conde de Monterrei, que mantivo ata o final ^[1]. Un numeramento do rei Xoán III de Portugal de 1530 conta 17 veciños en Rubiás, 7 en Santiago e 8 en Meaus ^[1].

Como se gobernaba

Cada tres anos, os veciños das tres aldeas reuníanse nun campo do val do Salas e elixían democraticamente o xuíz, que era o xefe político, xudicial e de goberno; el nomeaba seis «homes do acordo», dous por aldea, e o «vigairo do mes» executaba as medidas ^[2]. No adro da igrexa de Santiago consérvase o banco de pedra onde se celebraban os concellos abertos ^[2]. O sufraxio era masculino e de cabezas de familia, e os cargos podían ser revogados se non cumprían ^[1].

Os privilexios

Segundo Cerredelo e a Galipedia, os mixtos gozaban de exención de impostos, libre comercio, dereito a posuír armas de defensa ou caza sen licenza, dispensa do servizo militar aos dous reinos, dereito de asilo (con excepcións, como o homicidio), liberdade de cultivos, incluído o tabaco, e a liberdade de escoller nacionalidade, aínda que non se consideraban súbditos de ningunha coroa ^[1]^[2]. As casas marcaban a entrada cunha «E» (españolas) ou «P» (portuguesas) ^[2]. O «camiño privilexiado» unía o Couto con Tourém sen control das autoridades ^[2].

O tabaco foi o motivo de moitos conflitos: en 1785 o ministerio de Facenda español propuxo a Portugal destruír conxuntamente as plantacións e os seus muíños, e arredor de 1850 a prohibición fíxose efectiva, con máximo de trescentos pés para autoconsumo ^[1].

A arca das tres chaves

O arquivo do Couto gardábase nunha arca de madeira do século XV, na sancristía da igrexa de Santiago, que se abría con tres chaves, custodiadas por representantes de cada aldea, nunha cerimonia solemne ^[1]^[2]. Restaurada, é o símbolo do Couto e consérvase na igrexa de Santiago de Rubiás ^[1].

O fin: Tratado de Lindes (1864) e entrega de 1868

En 1851 formouse unha comisión mixta que non chegou a acordo en 1856; en xaneiro de 1863 os mixtos elixiron como xuíz a Delfín Modesto Brandón para pór fin aos abusos das autoridades de ambos os dous países ^[1]. O 29 de setembro de 1864 asinouse o Tratado de Lindes: España recibía o Couto Mixto e Portugal as tres «aldeas promiscuas» de Soutelinho da Raia, Lamadarcos e Cambedo, e os seus habitantes tiñan un ano para optar pola nacionalidade ^[1]. A ratificación e a entrega do Couto a España celebráronse o 23 de xuño de 1868 na igrexa de Santiago, e o tratado entrou en vigor o 5 de novembro de 1868 ^[1].

Santiago e Rubiás pasaron ao concello de Baltar e, por petición dos veciños, a Deputación de Ourense creou o 29 de maio de 1870 a parroquia chamada «Rubiás dos Mixtos» (cita), a actual Santiago de Rubiás, no concello de Calvos de Randín ^[1].

A memoria hoxe

En 1998 Luís García Mañá promoveu un acto no adro da igrexa de Santiago de Rubiás para recuperar a memoria do Couto; desde entón celébrase o nomeamento de «Xuíces Honorarios», a primeira fin de semana de xullo, organizado pola Asociación de Amigos do Couto Mixto, que desde o ano 2000 nomea anualmente tres xuíces honorarios e lles entrega bastón, diploma e unha chave simbólica ^[2]^[5]. Os Pobos do Couto Mixto recibiron un Premio da Crítica na categoría de iniciativas culturais pola recuperación da memoria e o encontro entre Galicia e Portugal; hoxe suman unhas 200 persoas ^[3]. Hai un proxecto de Museo Aberto do Couto Mixto con Calvos de Randín ^[3]. O número 11 da revista Mazarelos dedicouse á historia e etnografía do Couto Mixto e presentouse en Meaus (Baltar), con intervencións do politólogo Serxio María Rodríguez Álvarez, autor de «Os pastos mistos. O derradeiro vestixio do Couto Misto», e do etnógrafo José Rodríguez Cruz ^[9]. Segundo Turismo de Galicia, o adro da igrexa de Santiago de Rubiás, onde se xuntaban veciños e autoridades para decidir, acolle desde 2008 unha estatua que homenaxea a todos os xuíces e os personifica no último, Delfín Modesto Brandón, inaugurada no 150 aniversario da abolición do Couto; a igrexa garda unha réplica da arca e a antiga casa reitoral alberga o Centro de Interpretación do Couto Mixto, a «Porta de Calvos de Randín» ao Parque Natural Baixa Limia–Serra do Xurés ^[8].