Os Xuíces Honorarios do Couto Mixto, edición a edición

Cada ano, a primeira fin de semana de xullo, a igrexa de Santiago de Rubiás (Calvos de Randín) acolle o acto en que a Asociación de Amigos do Couto Mixto nomea os Xuíces Honorarios do Couto Mixto, persoas e entidades que axudaron a recuperar a memoria desa república medieval e a súa relación con Portugal. A historia do territorio está en O Couto Mixto; aquí recóllese a tradición do nomeamento segundo as crónicas publicadas pola propia asociación.

O ritual

Segundo as crónicas, o acto abre cun cortexo cívico (en 2009, precedido pola banda de música de Xinzo de Limia e coas bombas de palenque) no que desfilan os Homes de Acordo, os novos xuíces e as autoridades, e os membros da asociación coa capa negra tradicional, con bordados e as tres chaves vermellas ^[5]. Os veciños fan unha ofrenda floral ante a estatua do último xuíz, Delfín Modesto Brandón ^[10][12]. Despois os Homes de Acordo, que gardan as tres chaves, sacan da sancristía o Arcón da Memoria; le a acta e entréganse aos distinguidos unha chave (réplica da que abre o arcón), o bastón de mando dos Homes de Acordo e un diploma ^[6][14]. Ao final, os documentos xerados ese ano gárdanse no arcón e interprétase o himno do Couto Mixto ^[14][15]. En 2025 a crónica atribúe a letra do himno a Armando González e a música á artista María do Ceo, e di que o acto rematou cun xantar popular co que participaron máis de 200 persoas ^[13].

Os Homes de Acordo que citan as crónicas de 2023 son Cesáreo González Veloso, Sergio Álvarez Álvarez (de Meaus) e Perfecto Rodríguez Jardón, cada un en representación das aldeas de Rubiás, Meaus e Santiago ^[11].

As edicións

• 2002. Constantino García González (catedrático emérito da USC, pai do Atlas Lingüístico de Galicia), Xosé González Martínez (presidente da Fundación Premios da Crítica Galicia e da Fundación Lois Peña Novo) e Antonio López Martínez, alcalde de Calvos de Randín, por poñer en valor o patrimonio do Couto. Ese ano presentouse en Santiago de Rubiás o manifesto «Falamos unha lingua milenaria», con 149 persoas, 17 institucións e 9 membros da Real Academia, e creouse un milladoiro de pedras con palabras achegadas desde todo o país ^[1].
• 2006. A páxina recolle as semblanzas de Carlos Varela García (fiscal superior de Galicia, fundador da asociación), dun xornalista que dirixiu a Casa de Galicia en Madrid e de Sergio Álvarez Álvarez, Home de Acordo nacido en Meaus. A crónica lembra que o arquivo orixinal do Couto fora destruído polo mariscal Soult en marzo de 1809 ^[2].
• 2007. Os deputados Alberto Fidalgo Francisco e Laura Seara Sobrado, polas súas iniciativas parlamentarias sobre o Couto; Miguel Blanco Grande, crego de Santiago de Rubiás; e Máximo Salinas Valencia, profesor e autor de O Couto Mixto. O seu contorno arraiano e os pobos promíscuos ^[3].
• 2008. Celso Delgado Arce (deputado no Congreso, polo apoio á proposición non de lei sobre o Couto), o Grupo Alimentario COREN (representado por Emilio Rial) e o conselleiro de Presidencia, Xosé Luís Méndez Romeu (representado pola delegada provincial) ^[4].
• 2009. Antonio Lourenço Fontes, Gonzalo Jar Couselo e Xesús Rodríguez Cruz ^[5].
• 2012. O gaiteiro Carlos Núñez, a Eurocidade Verín-Chaves (representada polos seus rexedores Juan Manuel Jiménez Morán e João Gonçalves Martins) e Xosé Antón Gómez Segade, catedrático da USC ^[6].
• 2015. Por primeira vez nomeáronse «vigairos» do Couto a unha agrupación musical de rapazas e rapaces dos concellos do Couto Mixto, polo seu labor de reunir a mocidade arredor da música tradicional ^[7].
• 2018. Os presidentes das freguesías portuguesas de Souteliño, Cambedo e Lamadarcos, pobos que o Tratado de Lisboa de 1864 deixou en Portugal fronte ao Couto, que pasou a Galicia ^[8].
• 2019. Xesús Ángel Díaz Estévez («Suso Díaz»), autor do poemario A utopía que diluíu o vento; a etnógrafa e fotógrafa Mercedes Vázquez; e a Câmara Municipal de Melgaço, co seu presidente Manuel Batista Calçada Pombal. A crónica di que o secretario xeral de Política Lingüística, Valentín García Gómez, é xuíz honorario desde 2017 ^[9]. Segundo a Deputación, o 6 de xullo de 2019, ás 13:30, a asociación Platea Lúa representou unha peza didáctica sobre a historia do Couto Mixto, no marco do proxecto Gerês-Xurés Dinámico; o ano anterior a actividade reuniu máis de 200 persoas no adro da igrexa ^[16].
• 2022. A xurista Consuelo Castro Rei (avogada xeral do Estado), o médico Armando González (letrista do himno) e a cineasta Diana Gonçalvez, directora do documental Mulleres na Raia ^[10].
• 2023. Mario García Gómez, deputado do Parlament de Catalunya; Marcos Neves, profesor da Universidade Nova de Lisboa, en representación de Fernando Venâncio; e a directora de cine Ángeles Huerta González ^[11].
• 2024. Felipe Lubián, alcalde de Lubián (Zamora), polo seu esforzo por manter a identidade arraiana; Celso Ferreira Fernández, artesán de corozas; e Helena Pousa Ortega, polo seu estudo das linguas nas marxes do río Miño. A asociación homenaxeou ademais o seu presidente, Luís García Mañá, cunha placa que quedará nos arredores da igrexa ^[12].
• 2025. A Asociación de Mulleres Rurais Raiñas da Picoña (recibiuna a súa presidenta, Cristina Salgado Estévez), a Entidade do Val d’Aran (representada polo conselleiro de turismo Josep Canut) e o Centro Social, Cultural e Desportivo de Vilarelho da Raia (o seu presidente, Carlos Silva) ^[13].
• 2026. O 4 de xullo de 2026 foron nomeados a Asociación de Mulleres Rurais A Raia, de Baltar; o fotógrafo Xurxo Lobato; e o lingüista e escritor Marco Franco Neves. A asociación incorporou como nova «irmandiña» a Olalla Quintairós e o seu presidente, Xosé González Martínez, anunciou que se solicitará o recoñecemento do Couto Mixto como enclave histórico ^[14][15].

Ligazóns

• O Couto Mixto
• Historia da Limia
• Calvos de Randín
• Santiago de Rubiás

Fontes

1. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2002». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2002/
2. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2006». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2006/
3. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2007». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2007/
4. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2008». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2008/
5. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2009». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2009/
6. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2012». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2012/
7. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2015». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2015/
8. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2018». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2018/
9. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2019». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2019/
10. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2022». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2022/
11. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2023». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2023/
12. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2024». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2024/
13. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2025». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-honorarios-2024-2/
14. Galeguizar Galicia, «Xuíces Honorarios 2026». https://galeguizargalicia.gal/xuices_honorarios/xuices-e-xuizas-honorarios-do-couto-mixto-2026/
15. La Voz de Galicia (reproducida por Galeguizar Galicia), «O Couto Mixto nomea os seus novos xuíces honorarios nun acto que reivindica o seu legado histórico e transfronteirizo». https://galeguizargalicia.gal/la-voz-de-galicia-o-couto-mixto-nomea-os-seus-novos-xuices-honorarios-nun-acto-que-reivindica-o-seu-legado-historico-e-transfronteirizo/
16. Deputación de Ourense, «A Deputación colabora na promoción do Couto Mixto a través da representación dunha obra teatral sobre a súa historia» (3-07-2019). https://www.depourense.gal/index.php/actualidade/4281-a-deputacion-colabora-na-promocion-do-couto-mixto-a-traves-da-representacion-dunha-obra-teatral-sobre-a-sua-historia